Luister naar

Geen grapjes over Hanns Albin Rauter

Nieuws
Over de meeste gevreesde man uit de bezettingstijd, Hanns Albin Rauter, is eindelijk een biografie verschenen. Het boek laat zien hoe de Duitsers de bezetting zagen.
Willem Bouwman
vrijdag 14 december 2018 om 03:00
Hanns Albin Rauter staat op 1 april 1948 terecht voor het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag.
Hanns Albin Rauter staat op 1 april 1948 terecht voor het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag. ahf / Ben van Meerendonk

Tijdens de bezetting werden er grapjes gemaakt over de leider van de NSB, Anton ­Mussert, die ‘mannetje Mussert’ werd genoemd. Of over rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart, die mank liep en ‘zes-en-een-kwart’ als bijnaam kreeg. Over één man werden geen grapjes gemaakt: Hanns Albin Rauter, de baas van de SS en de Duitse politie in Nederland. In naam van Rauter zijn duizenden Nederlanders gedood, omdat ze deelnamen aan het verzet, of als vergelding voor verzetsactiviteiten. Namen en vonnissen werden bekendgemaakt op aanplakbiljetten, ‘Bekanntmachungen’, ondertekend door ‘Der Höhere SS- und Polizeiführer für die besetzten Niederländischen Gebiete, RAUTER’.

In de laatste jaren van de oorlog verscheen er wekelijks, soms dagelijks zo’n ‘Bekanntmachung’. Met de man die dat op z’n geweten had, viel niet te spotten. Rauter wekte angst, ook door z’n uiterlijk: een man van 1,96 meter, met een borende blik en littekens op z’n gezicht, de sporen van scherm- en knokpartijen. Hij is ‘de tweede Alva’ genoemd.

Over de meeste handlangers van de Duitsers is wel een biografie verschenen, ook omdat ze menselijke trekjes hadden. Seyss-Inquart was een hoogbegaafde cultuurminnaar, Mussert een lastpost met pretenties, en een eigenaardig echtgenoot. Maar Rauter viel zozeer samen met zijn functie, dat er over Rauter als mens maar weinig te melden leek – een biografie bleef uit. Dat beeld wordt enigszins bevestigd in de Rauter-biografie die nu dan toch verschenen is: Rauter. Himmlers vuist in Nederland, geschreven door historicus en oud-journalist Theo Gerritse. Het boek telt 748 bladzijden. Gerritse heeft er tien jaar aan gewerkt.

vuurpeloton

Hoofdpersonen van dikke biografieën hebben vaak een lang, vol en gevarieerd leven geleid. Bij Rauter ligt dat anders. Toen hij in maart 1949 in de duinen bij Scheveningen voor het vuurpeloton stond, was hij slechts 54 jaar oud. Voor zijn komst naar Nederland deed hij weinig wat hem voor de vergetelheid bewaren kon. Rauter groeide op in Oostenrijk, vocht aan Oostenrijkse zijde in de Eerste Wereldoorlog, raakte zwaargewond en kwam na de oorlog in rechts-nationalistische milieus terecht. Zijn levensgang leek op die van Hitler, eveneens een Oostenrijker, die in de oorlog gewond was geraakt en na de oorlog vol haat- en wraak­gevoelens zat en voor gewelddadig nationalisme koos. Beiden deden mee aan een mislukte staatsgreep, Rauter in Oostenrijk, Hitler in Duitsland. Rauter maakte zijn opleiding tot bouwkundige niet af, Hitler werd afgewezen voor de kunstacademie. Beiden zochten hun heil in Duitsland.

Volgens Rauter zou hij Hitler al in 1921 hebben ontmoet, maar zijn biograaf betwijfelt dat. Er zijn geen documenten of getuigenverklaringen voorhanden. Het is een rode draad in de biografie: Rauter gaf hoog op van zichzelf. Op talrijke momenten in zijn leven dichtte hij zich meer moed, invloed en aanzien toe dan de bronnen toestaan.

Enkele dingen staan wel vast. De rest van zijn leven leed Rauter aan de wond die hij in de Eerste Wereldoorlog had opgelopen. Een kniewond had zijn ene been stijver en korter dan de andere gemaakt. Ook was Rauter een on­verschrokken houwdegen, een ambitieuze man met een groot organisatietalent en een sterke drang om een Germaanse strijder te zijn. Bij de SS voelde hij zich thuis. Hij was onderkoeld, beheerst, doortastend en behept met een sterke Jodenhaat. Hij was een man zoals Heinrich Himmler, de chef van de SS, ze graag zag. In mei 1940 werd Rauter door Himmler naar Nederland gestuurd, waar hij verantwoordelijk werd voor de openbare veiligheid.

laat huwelijk

De biografie van Rauter is een drieluik, over zijn leven voor de oorlog, de bezettingstijd, en zijn berechting en veroordeling na de oorlog. De eerste 45 jaar van zijn leven beslaan 120 bladzijden, de laatste negen jaar 480 bladzijden. Deze verhouding laat zien dat de Rauter-biografie is toegesneden op zijn functioneren in Nederland. Ook zijn privéleven speelt nauwelijks een rol, want alles in Rauters leven stond in het teken van het nationaalsocialisme, zelfs zijn huwelijk en kinderen. Rauter bleef lang ongehuwd, hij leefde voor het nationaalsocialisme. Omdat het ­na­tionaalsocialisme grote gezinnen propageerde en ongehuwde mannen minderwaardig vond, trouwde hij uiteindelijk toch, op 42-jarige leeftijd. De bruid, twee maanden zwanger en 22 jaar jonger dan de bruidegom, heette Else Lauter. Zij was haar man zeer toegewijd. Tussen 1937 en 1945 schonk ze hem vijf kinderen.

De kracht van dit boek is de gedetailleerde beschrijving van het Duitse bezettingsregime in Nederland, bezien vanuit de hoofdpersoon, Hanns Albin Rauter. Als Höhere SS- und Polizeiführer bestuurde hij de SS en het Duitse politieapparaat (SD, Sipo, Ordnungspolizei). Formeel was niet Rauter, maar rijkscommissaris Seyss-Inquart de baas in Nederland. In de praktijk kon Rauter vaak zijn gang gaan, omdat hij het vertrouwen genoot van, en in nauw contact stond met Heinrich Himmler, de baas van de SS. Wel lag hij voortdurend overhoop met NSB-leider Anton Mussert, met wie hij van mening verschilde over de toekomst van Nederland en Musserts plaats daarin. Mussert viel niet te onderschatten, omdat hij door de NSB op handen gedragen werd.

doordacht en doortrapt

Rauter was een trouwe vazal van Himmler, wiens voornaamste streven het uitroeien van de Joden in Europa was. Gerritse laat zien hoe doordacht en doortrapt Rauter te werk ging om de Nederlandse Joden zo snel en zo geruisloos mogelijk te deporteren. Bij ongeregeldheden als de Februaristaking van 1941 en de april-meistakingen van 1943 stond Rauter in nauw overleg met Himmler in Berlijn. Hij was ‘de vuist van Himmler’, de ondertitel van de biografie, die eigenlijk een monografie over het bezettingsregime in Nederland is.

De verharding van dat regime wordt helder beschreven. Gerritse laat overtuigend zien dat allereerst Rauter verantwoordelijk was voor de terreur die na de april-meistaking van 1943 en meer nog na de slag om Arnhem in september 1944 de bevolking teisterde. Met die terreur schoot Rauter zichzelf in de voet, want het verzet nam toe en de eensgezindheid groeide.

De eindredactie van Rauter. Himmlers vuist in Nederland had beter gekund. Er staan nogal wat slordigheden in en de feiten kloppen niet altijd: zo was de Leidse hoogleraar E.M. Meijers niet de leerling maar de leermeester van R.P. Cleveringa. Maar verder is het een voortreffelijk boek, een van de beste boeken over de bezettingstijd die de laatste jaren verschenen zijn, door het nieuwe perspectief en de breedte van het onderwerp. Gerritse vertelt zo veel over Seyss-Inquart, Mussert en andere foute prominenten, hun naijver en machtsstrijd, dat veel literatuur over de bezettingstijd aangevuld of bijgesteld moet worden. ¦

Rauter. Himmlers vuist in Nederland

Theo Gerritse. Uitg. Boom, Amsterdam 2018. 748 blz. € 39,90

+ noodzakelijke biografie

+ vernieuwend onderzoek

+ meer dan een biografie

- matige eindredactie

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Blijf in je eigen blikveld

Plotseling ging op een stille zondag de bel. Terwijl ik naar de deur liep, zag ik een politieagent op de stoep staan. Er verliep misschien maar anderhalve seconde tussen die waarneming en het moment waarop hij zei: ‘Schrik niet meneer, we zijn bezig met een buurtonderzoek in ve..

Afbeelding

Beeldend kunstenaar Marc de Klijn woont en werkt in Israël, samen met zijn vrouw die gedichten schrijft. Wekelijks volgt hij het leesrooster van de synagoge waar een gedeelte uit de Thora, de eerste vijf boeken van Mozes, wordt gelezen.

Afbeelding

Abraham had twee zonen, Izak en Ismaël. Izak is de vader van Jakob, Israël. Ismaël is de vader van … de islamieten. Althans, zo wordt het beweerd, en volgens de schrijver van dit cahier, voorheen gemeentepredikant en studentenpastor in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, zo wo..

Afbeelding

De naam van Rochus Zuurmond (1930-2020) zal bij de wat oudere theologen en predikanten herinneren aan een hoogleraar bijbelse theologie van de Universiteit van Amsterdam.

Afbeelding

Schrijver John Irving is vader van een trans dochter: ‘Juist voor outsiders voel ik empathie’

John Irving (80) schreef al over transgender personen toen die term nog niet eens bestond in De wereld volgens Garp (1978). Toen wist hij ook nog niet dat hij vader zou worden van een trans dochter.

Afbeelding

Kan het moderne humanisme zonder zijn christelijke wortels?

Een notie als erfzonde maakt ons volgens de Nederlands-gereformeerde predikant Jan van Helden alert op het gegeven dat het kwaad altijd weer de kop zal opsteken.