Luister naar

Kerk en staat zagen Franz Galls materialistische visie op de geest als bedreigend

Nieuws
De spreekwoordelijke wiskunde- of talenknobbel is een verre echo van de Weense arts Franz Joseph Gall (1758-1828). Maar liefst 27 eigenschappen wist hij te lokaliseren in specifieke hersengebieden. Zijn schedelleer mocht wetenschappelijk misschien niet deugen, het publiek smulde van zijn voordrachten.
Hans van der Ploeg
vrijdag 4 oktober 2019 om 03:00
Kerk en staat zagen Franz Galls materialistische visie op de geest als bedreigend
Kerk en staat zagen Franz Galls materialistische visie op de geest als bedreigend iStock

Franz Gall had als huisarts een speciaal oog voor de verschillen in menselijk gedrag. Hij dacht dat de menselijke geest zich in de hersenen bevond en dat geestesziekten hersenaandoeningen waren. Als hij de kans kreeg, betastte hij de schedels van genieën en kunstenaars zoals de componist Franz Liszt, maar ook struinde hij gevangenissen en gestichten af om tientallen schedels van misdadigers en krankzinnigen te onderzoeken. Door de knobbels en hobbels kon hij muzikaliteit, moordzucht, agressie of een brisant liefdesleven exact lokaliseren. Gall staat aan de wieg van wat uitgroeide tot de frenologie. Tijdgenoten prezen Gall als uitstekend anatoom, die kunstig de vezelbanen in de hersenen blootlegde. In Wenen, Berlijn en Parijs vergaapte het lekenpubliek zich aan zijn lugubere demonstraties compleet met flakkerend kaarslicht, net zoals het publiek nu aan de lippen hangt van de populaire tv-professor Erik Scherder tijdens zijn masterclass. Niet iedereen was echter even enthousiast over Galls schedelleer. Terecht stelt de neuropsycholoog Theo Mulder in zijn voortreffelijke boek De hersenverzamelaar de invloed van de frenologie op de samenleving op één lijn met die van de psychoanalyse een eeuw later. De frenologie beïnvloedde in de negentiende eeuw de portretkunst en de personages in de boeken van Edgar Allan Poe, Charlotte Brontë, Charles Dickens en George Eliot.

Het liefst was Gall altijd in Wenen gebleven, maar hij vertrok uit het land, toen de Oostenrijkse keizer Franz II Galls populaire evenementen verbood. Kerk en staat zagen Galls materialistische visie op de geest als bedreigend, omdat er geen plaats meer zou zijn voor een onsterflijke ziel. Beeldend beschrijft de auteur hoe Gall met een koets vol schedels, twee apen en een bediende op reis gaat: ‘In het vage en grijzige licht van het vroege voorjaar van 1805 trekken twee personenkoetsen en twee vrachtkoetsen wankel en schokkend door het modderige landschap. Vanuit een van de wagens kijkt een aap treurig naar de natte wereld.’

kritische vragen

Door zijn zinderende optredens werd Gall de beroemdste en meest besproken man van Europa. En hij was ook een handige zakenman. Hij liet na afloop van zijn lezingen tabaksdoosjes verkopen met op de voorzijde drie afbeeldingen met een schedel en op de achterzijde de 27 menselijke vermogens. Goethe vond hem briljant, hij beschouwde Galls lezingen als de top van de vergelijkende anatomie. Hij was gevleid omdat Gall hem prees om diens imposante hoofd. In de hoofdsteden stuitte Gall op afwijzing door de gevestigde wetenschap. In Nederland was zijn ontvangst in 1806 in Utrecht ronduit ijzig, in Amsterdam hield hij tien lezingen, en in Leiden, waar hij ruzie kreeg met zijn gastheer, slechts vijf. Hij was beledigd door de kritische vragen van de Hollanders. In Amsterdam vonden ze Galls gedrag daarentegen onprofessioneel en kinderachtig. Het leek het meest op ‘het catechiseeren der kinderen, geen voordracht voor mannen’. Veel later, in 1837, publiceerde de Leidse hoogleraar Gerard Sandifort Ontleedkunde voor beeldende kunstenaars, waarin hij stelde dat de schedel zich perfect vormde naar de grootte en de vorm van de hersenen. Precies de gedachte die Gall met verve had uitgedragen. Zo kwam Gall dus toch nog in de Leidse collegezaal.

In Parijs, waar Gall lang heeft gewoond, kreeg hij ruzie met Napoleon en de top van de medische wetenschap. Napoleon, die zichzelf zag als voortgedreven door een bovennatuurlijke geestelijke kracht, zag niets in de aangeboren vermogens waarover Gall het had. Napoleon had een hekel aan Duitsers. Gall was in zijn ogen een handige prater, een gewiekste leugenaar. Napoleon had een voorliefde voor het wonderbaarlijke en mysterieuze. Boze tongen beweren dat Napoleon tegen Galls schedelleer was vanwege zijn kleine hoofd.

volgelingen

Buiten het vasteland van Europa veroverden Galls ideeën, vooral door het optreden van zijn volgeling Johann Gaspar Spurzheim, behalve Groot-Brittannië ook Amerika. Door Spurzheims charisma en commerciële talent waren de Amerikanen dol op hem. Het werd een tragedie. Na drie maanden in Amerika stierf ­Spurzheim in 1832 ten gevolge van tyfus. Hij wilde geen dokter aan zijn bed, maar toen deze eindelijk mocht komen, was het te laat. Spurzheim werd in Boston met pracht en praal begraven. Lang staat Mulder stil bij nog andere volgelingen van Galls ideeën, zoals de Schotse advocaat George Combe die de frenologie vooral bij de arbeidersklasse en middenklasse populair maakte. Zijn boek uit 1826 Constitution of Man Considered in Relation to External Objects werd zeven keer vaker verkocht dan Darwins On the Origin of Species.

Ook Combe kreeg het aan de stok met de kerk, omdat hij inging tegen de gedachte dat de mens zondig was. Opmerkelijk genoeg kon je de frenologie opvatten als deterministisch én als maakbaar. Combe koos de positieve kant. Hij kwam met leefregels die je nu nog dagelijks om je heen hoort. Combes invloed was zo groot dat koningin Victoria en prins Albert hem om raad vroegen bij de opvoeding van hun kinderen. Hilarisch is het verhaal dat Combe in de opera het hoofd van koningin Victoria via zijn toneelkijker aan een frenologische analyse onderwierp.

In De hersenverzamelaar geeft Theo Mulder zijn verhaal reliëf door de wetenschappelijke en politieke context van de vroege negentiende eeuw. Het zijn de brieven die Gall al die jaren aan zijn vroegere buren in Wenen, Andreas en Nannette Streicher, schreef, die ons een indruk geven van de man zelf. Gall was hun huisarts geweest. Ze hielden hem trouw op de hoogte van wat er aan de hand was in Wenen. Hoewel hij van plan was ooit terug te keren naar Wenen, bleef Gall in Parijs, als huisarts voor een stoet van buitenlandse diplomaten. ¦

De hersenverzamelaar. Het veelbewogen leven van Franz Joseph Gall (1758-1828)

Theo Mulder. Uitg. Balans, Amsterdam 2019 343 blz. € 29,99

+ boeiend geschreven

+ smeuïge anekdotes

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Fwd: romanrecensies Het hoedenatelier

In 1830 runt de twintigjarige, vaderloze Elise Rosen samen met moeder Charlotte en oma Anna een hoedenatelier in Kassel, Westfalen. Op een goede dag maakt ze kennis met de adellijke Sybilla von Schönhoff en er ontwikkelt zich een fijne vriendschap tussen de jonge vrouwen, ondan..

Afbeelding

Fwd: romanrecensies Bidden tussen het onkruid

De slachtingen tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog komen dichtbij in Bidden tussen het onkruid, de nieuwe roman van Tara Johnson. In april 1861 ontvlucht Cassandra Kendrick het dorp Howell in Michigan (VS) en daarmee haar gewelddadige vader.

Afbeelding

De Nederlandse geschiedenis bestaat bij de gratie van het buitenland. Dat bewijst dit boek

Het besef is doorgedrongen dat de Nederlandse geschiedenis nauw verweven is met gebeurtenissen en ontwikkelingen in het buitenland. Hoe kan het anders met een land dat in de delta van de grote Europese rivieren ligt?

Afbeelding

De (mis)vormende jaren van Donald Trump

Boeken over het fenomeen Trump zijn er in overvloed, maar dit is een bijzonder exemplaar. Het accent ligt op de jonge Donald en de auteur is de Witte Huis-specialist van The New York Times.

Afbeelding

Er zijn christenen die moeite hebben met het Oude Testament. Om verschillende redenen. Een van de redenen is het vinden van de rode draad, waar gaat het om in al die verhalen? En hoe pas je die oude teksten toe in het moderne leven? De schrijver doet haar best om een soort gids..

Afbeelding

Wie regelmatig preekt, zal de vraag achter dit boek herkennen: heb ik er zin in? Dit boek doet een poging om die zin te zoeken, vast te houden en vooral te stimuleren.