Luister naar

Het verdriet van Jan Tinbergen. Hij bezat een immens gevoel van verantwoordelijkheid, dat hij van huis uit had meegekregen

Recensie
Econoom Jan Tinbergen wilde de wereld verbeteren en werkte in de oorlog vrij vergaand samen met de Duitsers.
Willem Bouwman
vrijdag 14 mei 2021 om 03:00 aangepast 06:25
Jan Tinbergen in 1991.
Jan Tinbergen in 1991. beeld anp

De eerste Nobelprijs voor economie werd in 1969 toegekend aan twee economen, van wie de Nederlander Jan Tinbergen (1903-1994) er een was. Een broer van Jan, de bioloog Niko Tinbergen, kreeg in 1973 de Nobelprijs voor geneeskunde. Behalve hun intelligentie hadden de broers weinig met elkaar gemeen. Niko was een vrijbuiter die graag in de vrije natuur verbleef en van de vogels en de planten genoot. Jan was het liefste thuis. Als jongen zat hij graag op zijn kamer en maakte hij studie van de Haagse trams, waarvan de techniek en de dienstregeling hem boeiden. Jan hield van stabiliteit en orde, van rust en regelmaat. Die had hij nodig om zo hard mogelijk te kunnen werken.

Begin jaren zestig werkte Tinbergen met vier vakgenoten aan een boek over de handelspatronen in de wereld. Toen hij na een zomervakantie terugkeerde, bleek hij in zijn vakantiehuisje in Hulshorst te hebben doorgewerkt. In zijn eentje had hij bijna het hele boek al geschreven: tien hoofdstukken, in duidelijk handschrift op blocnotevellen. Zijn medewerkers waren uit het veld geslagen door zo veel ijver, die zo weinig voor hen overliet. Op het titelblad van het boek liet Tinbergen wel hun naam vermelden. Eerzucht en statusjacht waren hem vreemd. Tot vlak voor zijn dood in juni 1994 bleef Tinbergen studeren en schrijven.

harmonie en vrede

Jan Tinbergen bezat een immens gevoel van verantwoordelijkheid, dat hij van huis uit had meegekregen.

Het bezwaar tegen de Tinbergen-biografie van Erwin Dekker, Jan Tinbergen. Een econoom op zoek naar vrede is niet, dat ze veel over economie gaat. Heel het leven van Tinbergen stond in het teken van het ontwikkelen van kwantitatieve, cijfermatige modellen om de economische werkelijkheid te plannen en te sturen. Hij deed dat met een duidelijk doel. Tinbergen wilde harmonie in de samenleving bereiken en vrede tussen de volkeren.

Dat ideaal had hij van huis uit meegekregen. Tinbergen groeide op in een progressief, vrijzinnig-protestants lerarengezin in Den Haag. Als student natuurkunde in Leiden sloot hij zich aan bij de SDAP, de socialistische partij, en haar jongerenbeweging, de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC). De AJC streefde naar culturele verheffing van de arbeider. Haar leden, enkele duizenden jongeren, ontwikkelden een eigen levensstijl. Ze rookten en dronken niet. Wel wandelden ze veel en zongen ze graag. De AJC’ers kwamen met Pinksteren bijeen op de Paasheuvel in Vierhouten, op de Veluwe. Ze dansten er rond de meiboom en zongen strijdliederen die getuigden van het geloof in een betere samenleving en harmonieuze relaties tussen mensen. Het was socialisme vermengd met de waarden van het verlichte christendom, en aangelengd met een sobere, bijna puriteinse levensstijl. Het sprak Jan Tinbergen bijzonder aan.


Jan Tinbergen in 1991. - beeld anp

Het verklaart de overstap die hij maakte van de natuurkunde naar de economie. Aangemoedigd door zijn leermeester, de beroemde natuurkundige Paul Ehrenfest, probeerde hij natuurkundige inzichten dienstbaar te maken aan de economie. Zijn definitieve keuze voor de economische wetenschap werd sterk geïnspireerd door de economische depressie in de jaren dertig, die kort na zijn promotie begon en met hoge werkloosheid gepaard ging.

statistiek en wiskunde

Als medewerker van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) deed hij onderzoek naar de economische conjunctuur. Met behulp van statistiek en wiskunde wilde hij een economisch model ontwikkelen, om de economie te stabiliseren en de werkloosheid terug te dringen. Wetenschap stond bij hem in dienst van het beleid, waarbij hij zich door socialistische idealen liet inspireren.

Statistiek en wiskunde in dienst van het konjunktuuronderzoek luidde de veelzeggende titel van zijn inaugurele rede in 1933 aan de Nederlandsche Economische Hogeschool, de voorloper van de Erasmus Universiteit. Door deze benadering werd hij de grondlegger van een nieuw vakgebied, de econometrie.

Zijn speelveld breidde zich gestadig uit. Voor de Volkenbond publiceerde hij in 1939 een tweedelig rapport over de conjunctuur, dat hem internationale bekendheid schonk en vakgenoten inspireerde. Harde kritiek kreeg hij ook, onder anderen van de befaamde Britse econoom John Maynard Keynes. Wegens de ‘schrikbarende ontoereikendheid van de gebruikte statistiek’ had Keynes het lezen van het boek ‘een nachtmerrie’ gevonden.

Na de oorlog ontwikkelde Tinbergen modellen die nog verder reikten, over de verhouding tussen Oost en West, en Noord en Zuid. Steeds probeerde hij met zijn modellen de economie te sturen om de toekomst beheersbaar te maken, als directeur van het Centraal Planbureau (CPB), als hoogleraar econometrie en als topadviseur van de VN voor de ontwikkelingslanden. Zijn doel bleef hetzelfde. Hij was een econoom op zoek naar vrede en stabiliteit.

Het leven van Tinbergen stond in het teken van de economische wetenschap. Het verklaart waarom zijn biografie zo veel geschiedenis van de economische wetenschap in de twintigste eeuw bevat. Tegelijk is het een menselijk boek, doordat Dekker, de biograaf, vrij consequent laat zien dat Tinbergen gedreven werd door sterk persoonlijk gekleurde idealen en ervaringen. Ook al was hij er zwijgzaam over, zijn levensstijl zei genoeg. Tinbergen wees materiële welvaart af, hij reed geen auto en berekende hoeveel water er gekookt moest worden voor de thee, opdat geen druppel water werd verspild. Hij bezat een immens gevoel van verantwoordelijkheid, dat hij van huis uit had meegekregen. Geregeld verwees hij naar Jezus’ gelijkenis van de talenten.

dochter en broer

Het bezwaar tegen deze biografie doemt pas op in het laatste hoofdstuk, een nabeschouwing op het leven van Tinbergen. Daar wachten enkele nare verrassingen uit de familiekring. Dekker vertelt dat een van de twee dochters van Tinbergen, Tineke, een veelbelovende natuurkundige, op jonge leeftijd aan kanker overleed. Zij liet een man en een zoontje achter. Dekker schrijft ook dat een jongere broer van Tinbergen, Luuk, hoogleraar dierkunde in Groningen, op 39-jarige leeftijd een einde aan zijn leven maakte. Dekker suggereert een verband met zijn opvoeding, waarin uitmuntendheid in de wetenschap en een voorbeeldig moreel van de kinderen Tinbergen werden verwacht.

Ten slotte meldt Dekker dat Jan Tinbergen en zijn vrouw na de oorlog twee pleegkinderen in huis namen, ‘misschien’ uit schuldgevoel, omdat hij zich zo weinig tegen de Duitsers had verzet. In het hoofdstuk over de oorlog had Dekker al geschreven dat het moeilijk te bepalen is, ‘in hoeverre Tinbergen daadwerkelijk collaboreerde met de Duitsers’. De feiten die hij noemt wekken de indruk dat Tinbergen op z’n minst naïef was en tot diep in de oorlog goede relaties met de Duitsers onderhield.

drama’s

Ingrijpende gebeurtenissen als de dood van een dochter, de zelfdoding van een broer en adoptie uit schuldgevoel horen niet thuis in het slothoofdstuk, maar dienen in het levensverhaal verweven te worden. Het is niet duidelijk waarom Dekker aan dit verdriet in het leven van Tinbergen is voorbijgegaan. Schroom kan het niet zijn, want hij noemt allerlei persoonlijke feitjes uit het leven van Tinbergen en gaat uitvoerig in op de zelfdoding van diens promotor Paul Ehrenfest. De geloofwaardigheid van de ‘biografische aanpak’ die Dekker in de inleiding goed beargumenteert, lijdt onder de late en terloopse vermelding van deze drama’s in Tinbergens leven. Geen lezer zal geloven dat een reis naar Turkije een heel hoofdstuk waard is, en de dood van een dochter slechts twee zinnen in het slothoofdstuk. Men is uitgebreid en grondig ingewijd in de wetenschappelijke en maatschappelijke verdiensten van de hoofdpersoon, maar men heeft iets wezenlijks in de persoonlijke sfeer gemist.

Jan Tinbergen. Een econoom op zoek naar vrede

Erwin Dekker. Uitg. Boom, Amsterdam 2021. 480 blz. € 39,90

+ grondig onderzoek

+ toegankelijk geschreven

- betwistbare aanpak


Bijschrift -

beeld

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Moet een schrijver over alles kunnen schrijven? 'De literaire vrijheid staat onder druk'

Pim Lammers trekt zich terug als schrijver van Kinderboekenweekgedicht nadat hij doodsbedreigingen kreeg vanwege een verhaal over seksueel misbruik. Betekent dit dat je daarom maar beter niet over misbruik kunt schrijven?

Afbeelding

Gekmakende spanning en hemeltergende feesten

Dertien jaar heeft Bret Easton Ellis zijn lezers laten wachten op een nieuwe roman. In Scherven keert de Amerikaanse schrijver, net als in zijn debuut Less Than Zero, terug naar zijn highschool in Los Angeles.

Afbeelding

Nederland is klaar voor een nieuwe taal, gelooft Mounir Samuel

Taal is niet neutraal, maar een spiegel van de samenleving. Schrijver Mounir Samuel denkt dat Nederland klaar is voor een grondige herziening van de Nederlandse taal. ‘Dit boek gaat een sociale revolutie ontketenen'

Afbeelding

De Slag om Stalingrad geldt als een keerpunt in de Tweede Wereldoorlog

Toen het Duitse leger na maanden de strijd om Stalingrad opgaf, op 2 februari 1943, stond vrijwel niets meer overeind. Behalve één gebouw: Pavlovs huis. Maar dat bleek een legende, concludeert de Britse historicus Iain MacGregor in zijn nieuwe boek.

Afbeelding

Na de watersnoodramp zag de koningin het 'beginpunt van de verbroedering der mensheid'

Misschien betaalden de slachtoffers van de watersnoodramp van 1953 met hun levens voor een snellere eenwording van Europa. Dacht een Deense hulpverlener.

Afbeelding

Romanrecensies Rozen in de nacht

In 1943 neemt de Amerikaanse Grace elf kinderen mee op een barre tocht door de Pyreneeën. De kinderen, onder wie broer Élias en zus Marguerite, zijn ontsnapt uit een nazikamp in Vichy-Frankrijk.