Pater Frans? Angela Merkel? Malala Yousafzai? Wie van hen krijgt de Bonhoeffer-onderscheiding?

In februari verschijnt een glossy over Dietrich Bonhoeffer. Daarin wordt ook de Bonhoeffer-onderscheiding toegekend aan een persoon van deze tijd die mensen inspireert tot Godsvertrouwen, moed en daadkracht. 

U kunt uw stem uitbrengen via nd.nl/bonhoeffer

Waarschijnlijk heeft Angela Merkel al op jonge leeftijd gehoord van Dietrich Bonhoeffer, omdat haar vader net als Bonhoeffer luthers predikant in Berlijn is geweest.

Haar vader, die in 2011 op 85-jarige leeftijd overleed, heette Horst Kasner. Hij werd geboren in 1926, was lid van de Hitler Jugend en diende in het Duitse leger. In 1945, het jaar waarin Bonhoeffer door de nazi’s om het leven werd gebracht, werd Angela’s vader krijgsgevangen genomen door de geallieerden. Zijn jeugd vertoont veel overeenkomst met die van wijlen prins Claus, die ook in 1926 geboren werd, bij de Hitler Jugend zat en krijgsgevangen genomen werd.

Merkels vader studeerde vervolgens theologie in Heidelberg en Hamburg en werd na z’n afstuderen, en enkele weken na de geboorte van Angela, naar Oost-Duitsland gestuurd. Dat land was een Russische satellietstaat, waarvan veel inwoners het liefst naar het Westen wilden verhuizen. In 1954, het jaar dat dominee Kasner in Oost-Berlijn ging wonen, verlieten 180.000 Oost-Duitsers hun land, vaak via West-Berlijn, dat westers was. Om te voorkomen dat Oost-Duitsland leeg zou lopen, werd er in 1961 een muur, De Muur, om West-Berlijn gebouwd. Angela Merkel was toen zeven jaar. Van jongs af is ze bekend met mensen die elders een beter leven willen beginnen. Op school gold ze als een voorbeeld. Ze blonk uit in de exacte vakken en wegens haar mooie cijfers voor Russisch mocht ze een reis naar Rusland maken, waar ze zich gedroeg zoals zo veel middelbareschoolmeisjes in de jaren zestig: ze kocht er een plaatje van de Beatles, Yellow Submarine. Van puberverzet is weinig tot niets bekend. Het geloof van haar ouders nam ze over. In mei 1970, nog voor haar zestiende verjaardag, werd ze aanvaard als lid van de Evangelisch-Lutherse Kerk, de kerk van haar ouders.

Ze groeide op in een totalitaire staat, waar de ene helft van de onderdanen de andere helft bespioneerde. Er waren wel dissidenten, zoals de zanger Wolf Biermann en de econoom Rudolf Bahro, en van Angela Merkel is bekend dat ze de werken van Bahro toen gelezen heeft, en die van de Russische dissidenten Sacharov en Solzjenitsyn. Ook weigerde ze mee te werken met de veiligheidsdienst, de Stasi, die een dossier van haar aanlegde. Daarin stond dat ze sympathiseerde met de vrije Poolse vakbond Solidariteit van Lech Walesa.

Maar haar verzet ging niet zover, dat ze werd verhoord of vastgezet. Ze studeerde natuurkunde en trouwde met een studiegenoot, Ulrich Merkel, een besluit dat ze, zo zei ze later, te luchtig genomen had. Na vier jaar scheidden ze. Zij kreeg de wasmachine, hij het overige huisraad. Zijn naam bleef ze dragen. Sinds 1998 is ze getrouwd met Joachim Sauer, de vader van haar twee stiefkinderen. Eigen kinderen kreeg ze niet.

Ze promoveerde in de natuurkunde, maar maakte uiteindelijk carrière in de politiek, met dank aan Helmut Kohl, bondskanselier tijdens de val van de Muur in 1989 en de hereniging van beide Duitslanden een jaar later. In 1991 werd ze minister van Vrouwen- en Jeugdzaken in Kohls kabinet, dankzij haar kennis, maar ook omdat ze uit Oost-Duitsland kwam en vrouw was. Ze werd ‘Kohls Mädchen’ genoemd, een bijnaam die gemakkelijk deed vergeten dat ze haar carrière ook aan haar ijver en ambitie te danken had en dat ze zo nodig haar eigen weg ging: in 1999 nam ze nadrukkelijk afstand van Kohl.

In 2005 werd ze bondskanselier, onlangs vierde ze haar tweede lustrum. Tien jaar Merkel zijn bijna geruisloos voorbijgegaan, omdat Merkel niet van ophef houdt en kwesties niet graag op de spits drijft. Ze heeft een wetenschappelijke habitus, waardoor ze problemen analytisch benadert en liever met argumenten dan met sentimenten werkt. Populisme is haar vreemd en volkse gevoelens zal ze nooit bespelen. Het bleek tijdens de vluchtelingencrisis van 2015, toen er meer dan een miljoen vluchtelingen naar Duitsland kwamen en Merkel zei dat Duitsland sterk genoeg is om hen op te vangen. De hereniging van beide Duitslanden was immers ook gelukt? ‘Wir schaffen das’, luidde haar motto.

Zij kreeg veel kritiek, ook uit eigen partij, die haar wees op de overvolle opvangcentra en het gevaar dat er terroristen onder de vluchtelingen schuilen. Merkel gaf niet toe, ze zei ook dat Duitsers niet bang voor moslims moesten zijn en de moed moesten hebben om christenen te zijn. ‘We kunnen toch in dialoog gaan met moslims? We hebben toch – alstublieft – de traditie om ook weer ter kerke te gaan, een beetje Bijbelvast te zijn?’ In haar nieuwjaarstoespraak, uitgesproken op 31 december, riep ze de Duitsers op tot zelfvertrouwen en een vrije, open en menselijke houding tegenover de wereld. Maar toen tientallen Duitse vrouwen die nacht massaal werden aangerand, vermoedelijk ook door Syrische vluchtelingen, noemde ze dat ‘persoonlijk onuitstaanbaar’. Het was een opmerkelijke uitspraak voor een vrouw die haar gevoelsleven van nature niet met politiek vermengt.