Sluiten

Als u doorsurft op deze website, gaat u akkoord met de plaatsing van cookies. Voor meer informatie, klik hier. [sluiten]

Nederlands Dagblad

Joke Willemsen uit Eibergen, met de vlag van de
indianenstam van haar overleden vader.|beeld Nederlands DagbladTon G. kwam ter wereld in het Tilburgse jongenshuis
Huize Nazareth. Zijn vader is een zwarte Amerikaan.
Tot haar trouwen bezocht zijn moeder hem, zeer
zelden. Daarna niet meer. Ton kreeg een nieuwe
naam en op een dag hoorde hij dat hij naar huis
mocht. ‘Ze zijn me nooit komen ophalen.’ Zonder
hem kreeg zijn moeder eerder een woning toegewezen,
denkt hij. Ton kreeg later goed contact met
halfbroers en -zussen in de VS. Zijn Nederlandse
moeder (in de negentig) wil nog altijd geen contact.|beeld Nederlands DagbladZoon Klaas Veldhuis (43) uit Dalerveen, met het boek
van Bonnie Okkema in handen. Naast hem zijn
vader ‘Kappie’ Veldhuis (66) uit Elim. Klaas is zwaar
hartpatiënt en heeft twee jonge kinderen. Zijn aandoening
kan erfelijk zijn. Daarom zoekt de familie
naar de Poolse familie.|beeld Nederlands Dagblad

Bevrijdingskinderen uit de kast

In 1944-’45 verwekten de bevrijders in Nederland zo’n negenduizend kinderen. Die groeiden op in een sfeer van geheimzinnigheid en schaamte.

De 105.000 soldaten die Nederland bevrijdden – Canadezen, Amerikanen, Ieren, Schotten, Engelsen en Polen – verwekten hier in 1944 en 1945 ongeveer 9000 kinderen. Veertig levensverhalen van deze vaderloos opgegroeide kinderen zijn nu gebundeld. Makkelijk was hun leven allerminst. Moeder zweeg; het kind werd vaak zondebok.

Onlangs kregen bevrijdingskinderen voor het eerst een begin van officiële, royale erkenning. Dat zat ’m in de details. Welkom zijn op een provinciehuis. Commissaris der Koningin Wim van de Donk, die het boek in ontvangst wil nemen en die dan spreekt van erkenning, waardering, stof afblazen van de vergetelheid. Koningin Beatrix, die niet kan komen maar je wel een fijne dag toewenst.

bevrijders

Journaliste Bonnie Okkema wilde met het boek een monument oprichten voor deze kinderen; ze sprak ook met drie moeders. Misschien was prinses Margriet uitnodigen een idee geweest. Zij is geboren in Canada. Anderhalf jaar na haar geboorte werden in Zuid-Nederland de eerste bevrijdingsbaby’s verwekt. Nederland kende na de bevrijding een geluksgolf; wekenlang braken overal spontane straatfeesten uit.

De soldaten hadden gevechten op leven en dood achter de rug; zij leefden bij de dag en lieten zich niets ontzeggen. De Canadezen bevrijdden later Oost- en Noord-Nederland. In totaal verwekten onze bevrijders 7000 tot 9000 kinderen. Dat is veel. Daarvoor waren, uitgaande van de kans op zwangerschap, 350.000 seksuele contacten nodig.

negatief

Per 105.000 bevrijders is dat per bevrijder om de dag een ‘activiteit’. De Duitse soldaten hadden, in de vier voorgaande jaren, het dubbele aantal verwekt – zo’n 16.000. Díe kinderen kregen in Nederland al eerder erkenning. Iedereen begrijpt dat dat moeilijk is, kind van een Duitser zijn. Bij een bevrijder als verwekker denkt men al snel dat dat géén probleem is.

Sinds een jaar of vijftien kantelt dit rooskleurige beeld; er is nu meer aandacht voor bevrijdingskinderen. Bij herdenkingen en veteranendagen zijn de bevrijders uiteraard eregasten; bevrijdingskinderen zijn niet welkom. Ze duiken er soms echter wel op, met spandoeken: ‘Are you my dad?’ De Canadese ambassade was lang negatief, maar stelt zich sinds enkele jaren coöperatiever op.

kleinzoon van een Pool

Op bijeenkomsten van bevrijdingskinderen weet je één ding zeker: ze zijn allemaal van 1945 of 1946. Zo ook ‘Kappie’ Veldhuis uit Elim, dorpje bij Hoogeveen. Hij heeft de Poolse vlag van zijn letterlijke vaderland bij zich, voor de groepsfoto. Hij oogt heel wat jonger dan zijn 66 jaar: stoer en vitaal, met een fraaie kuif en gezonde kleur.

Zijn zoon Klaas (43) is zwaar hartpatiënt. ‘Mijn Poolse vader is al overleden, maar vanwege mogelijke erfelijkheid van de ziekte van mijn zoon zoek ik naar andere familie, misschien halfbroers of -zussen.’ Er zit schot in hun zaak. De Poolse ambassade is zeer betrokken en zoekt mee. De ambassadrice schreef een brief aan de bezoekers, die begint met ‘Lieve bevrijdingskinderen…’

graf

Zoon Klaas, asblond haar en lichtgrijze ogen, is er ook. Hij kan zo doorgaan voor een Pool. Zijn uiterlijk is veranderd door de hartkwaal. ‘Ik heb sarcoïdose en kreeg in zes jaar tijd vier pacemakers. Ik slik tientallen pillen per dag; mijn hoofd wordt er dikker van. Voor mijn kinderen Robin en Britt, twaalf en acht jaar, vraag ik me af: wat laat ik precies na?’ Dan denkt hij ook aan zijn afkomst. Hij is nooit in Polen geweest.

Zijn opa hoorde bij de bevrijders van de onbekende kampen langs de Eems, vlak over de grens bij Ter Apel. ‘In Duitsland was voor die jongens niks te doen; ze zochten in Nederland hun vertier.’ Zijn vader gaat er niet merkbaar onder gebukt dat hij zijn bevrijdingsvader nooit heeft gekend. Hij blijft Gronings-nuchter. ‘Ik leef er al 66 jaar mee.’ Maar hij gaat straks zijn vaders graf bezoeken en dan zal hij ‘van binnen’ (hij legt een hand op zijn hart) ‘wel veel voelen’.

schaamte

Moeders zwegen vaak tegen hun kind. De herinnering aan hun verguisde ongehuwde moederschap zorgde voor grote problemen. Sociaal onvermogen, schaamte, doofpotcultuur maakten het kind tot zondebok. Geen vader hebben is al moeilijk genoeg voor een kind. De omgeving deed er vaak een schepje bij, door het na te wijzen. Het woord ‘bastaard’ vloog over straat. Sommigen werden in een internaat gestopt. Vaak werd de waarheid verzwegen voor het kind, terwijl de hele familie het wist. Het kind kwam erachter als iemand zich versprak.

Een man vertelt dat hij als puber tegen een vrouw uit het dorp op botste, waarop zij hem uitschold voor stomme Canadees. Zo ontdekte hij zijn afkomst. Zijn soldatenvader had echt willen trouwen met zijn Nederlandse geliefde. Maar de brieven uit Canada bereikten haar niet, want de pastoor sprong ertussen: twee geloven op één kussen… Hij regelde dat het meisje in een nonnenklooster kwam voor de bevalling; de protestantse Canadees was zogenaamd omgekomen. ‘Toen ik zelf vader werd, kreeg ik psychische problemen.

fundering

Mijn vrouw zei: ‘Komt het toch niet door dat Canada-gedoe?’ Ik ben gaan zoeken en ik vond hem. Ik lijk sterk op hem, als enige van zijn vijf kinderen. Ik heb nog 25 jaar een sterke vader-zoonband kunnen hebben.’ In een enkel geval was de verhouding met een moeder zo verstoord en hopeloos dat een dochter de ultieme stap zette en haar moeder voor de rechter daagde, met een beroep op het universele recht van kinderen, te mogen weten wie je vader is.

De dochter won en kreeg toegang tot het archief van een tehuis voor ongehuwde moeders. Er waren ook kinderen die liefdevol werden opgevoed bij de ouders van hun moeder – die ging dan door voor hun grote zus. Maar ook dan was de ontdekking van de ware toedracht een zware schok. Het kind voelde zich als iemand zonder fundering. In andere gevallen stapt de moeder uit nood in een huwelijk dat tot mislukken gedoemd was, om onder de pannen te zijn. Sommige stiefvaders waren dan wel weer uitgesproken lief.

woningnood

Als buitenstaander zou je denken dat het ook wel stoer is, spannend, als je vader een geallieerde soldaat is. De speurtochten zelf zijn inderdaad spannend. Maar bij Spoorloos en Vermist zie je alleen de goede afloop, zegt Bonnie Okkema. Meestal komt het nooit zo ver – is de vader al overleden, blijft hij onvindbaar, weigert hij zijn vaderschap te erkennen of trekt hij het later ineens toch weer in.

Of er komt wel een goed contact, maar dan blijkt gaandeweg dat de vader de oorlog nooit te boven kwam en psychisch geknakt is. Veel kinderen hebben bitter weinig gegevens, niet méér dan: ‘Hij noemde zich Bill, maar heette misschien anders.’ Dan kun je het zoeken wel vergeten. Als de moeder geen goede naam weet, rest voor het kind alleen de leegte.

genen

Marjo, uit Gelderland, groeide op bij haar grootouders. ‘Dat vond ik niet heel vreemd, want er was vlak na de bevrijding grote woningnood in Nederland.’ Zij ontdekte op haar 45e dat haar vader Canadees was. ‘Edgar Pineault heette hij, uit Montreal. Uiteindelijk heb ik hem aan de telefoon gesproken, eenmaal. Moeilijk, want hij was door een beroerte deels verlamd. Enkele maanden later is hij overleden.’

Ontmoet hebben ze elkaar niet. ‘Mijn dochter heeft een zenuwaandoening die wellicht erfelijk is, en mijn zoon wil beginnen aan kinderen. De privacy van militairen overzee is strikt beschermd, terwijl het bij de universele rechten van het kind hoort dat het beide ouders mag kennen. Ik wil graag het medisch dossier! Alles wordt op de Spoorloos-emoties gegooid, maar voor ons is dit ook heel praktisch en concreet. Wij zitten eraan vast met onze genen.’

Nederlandse indiaan

Tijd voor de groepsfoto. Iedereen dromt naar de deur. Achteraan loopt een dame met een krachtig, donker gezicht en levendige, bruine ogen. Ze heeft een aparte vlag bij zich: blauw, met een liggende 8. ‘Het teken van de oneindigheid’, zegt Joke Willemsen, in sappig Achterhoeks accent. ‘Dit is de vlag van de Métis uit Manitoba.’ Joke is een Nederlandse indiaan. Stralend laat ze de pas van haar stamlidmaatschap zien: ‘Die krijg je echt niet zomaar, hoor!’

Zij en haar man Berry, die een petje draagt met ‘Manitoba’, zochten 23 jaar naar Jokes familie. ‘Op het laatst hadden we honderden met de hand overgeschreven telefoonnummers, op achternaam. Bij het 136e telefoontje vonden we familie. De vader was al overleden; zijn vrouw beschouwt Joke nu als haar dochter.

vijandigheid

Wij wonen nu de helft van het jaar in Canada en de band met die mensen is geweldig.’ Net als je denkt: gelukkig, eindelijk een positief verhaal, vervolgt hij: ‘In het parochiedoopboek in Eibergen stond Jokes naam – met grote letters ‘ongedoopt, bastaardkind’ erbij.’ Joke: ‘Dat woord heeft mij zo’n pijn gedaan. Ze riepen het naar me op straat. Zelfs in het gezin werd ik zo genoemd.’

Bij begrafenissen wordt Joke bij het condoleren nog steeds overgeslagen. Geen wonder dat de Willemsens blij zijn met hun familie in Manitoba. Misschien, oppert Berry, komt de Nederlandse vijandigheid voort uit een gesloten plattelandscultuur. ‘Dat gedrag heb je overal – zelfs in Canada.’ Hij zocht, en vond, nog zeven andere bevrijdingsvaders in Canada.

individu

Als een zoektocht minder oplevert, moet je dan niet eindelijk een streep zetten? Marjo uit Gelderland: ‘Ja, maar het is niet over als zo’n vader overleden is. Hij heeft hier toch nageslacht. Dat ben ik – dat zijn mijn kinderen. Ook kleinkinderen zoeken hun grootouders en ooms en tantes.’Ze voelt zich geen slachtoffer, maar wel ‘gevangen tussen twee tijdgeesten’.

Vroeger draaide alles in Nederland om het collectief. Afwijking van de groepsnorm, zoals ongehuwd moederschap, werd afgestraft. Het gezag oordeelde over je privéleven. ‘Individuele gevoelens van moeder, vader en kind deden er niet toe.’ Nu draait alles om het individu: jouw verhaal, jouw rechten. ‘Maar wie van de gezagsdragers van toen moet ik nu aanspreken?

verleden

Kinderen van nu, van BOM-moeders of spermadonoren, hoeven zich geen denigrerend commentaar te laten welgevallen. Maar hoe oefent een bevrijdingskind van ’45 of ’46 zijn of haar rechten uit? Regeringen van geallieerde landen en veteranen zitten mentaal nog in de tijdgeest van het collectief.’ Familietherapeute Else-Marie van den Eerenbeemt prees de moed van de bezoekers.

Zij wenste hun toe dat ze toch, hoe moeilijk ook, enig begrip zouden krijgen voor de houding van hun moeder, die nu eenmaal zelf opgroeide in een andere tijd. Ad van Liempt citeerde de historicus L.P. Hartley: ‘Het verleden is een ander land, waar ze de dingen heel anders doen.’ Dat is in feite exact wat bevrijdingskinderen al hun hele leven ervaren: niet alleen hun váder is afkomstig uit een ander land – ook hun moeder.

Trees krijgt een Canadees

Bonnie Okkema. Uitg. De Walburg Pers, Zutphen 2012. 256 blz., €. 29,50

poolsebevrijders.nl bevrijdingskinderen.nl (privédetective Els Leijs, ex-Spoorloos) maczekmuseum.nl/bevrijdingskinderen.htm (Pools bevrijdingsmuseum in Breda)

  • 10-11-2012 - 10.06
  • 12-11-2012 - 10.30

waardeer:

  • Waardeer dit artikel met 1 ster
  • Waardeer dit artikel met 2 sterren
  • Waardeer dit artikel met 3 sterren
  • Waardeer dit artikel met 4 sterren
  • Waardeer dit artikel met 5 sterren


Indien u geregistreerd bent, kunt u hieronder reageren op het artikel. Hiertoe dient u in te loggen.

Reacties (0)