Sluiten

ND.nl maakt gebruik van cookies. Klik hier voor meer informatie.

Nederlands Dagblad

De zorg voor haar zieke man werd Jolanda Mesquita bijna te veel. Tot ze aan de bel trok. ‘Ik durf nu te zeggen: ik ben moe. Hulp heb ik niet nodig, tijd voor mezelf wel.’ |foto Lars van den Brink

De grenzen van mantelzorg

Bijna een half miljoen mantelzorgers voelen zich zwaar- of overbelast. Grote vermoeidheid en psychische nood liggen op de loer.

Het liep tegen twaalven toen Jolanda Mesquita de telefoon erop gooide en ineen zeeg. Niemand kon zich om haar bekommeren; ze had haar eigen kamer in het Amstelveense accountancykantoor. Nadat het daglicht weer tot Mesquita doordrong, at ze een appel en vertrok ze naar huis. Pas daar belde ze naar kantoor dat ze was flauwgevallen. Dat ze voor haar ernstig zieke man zorgde, had ze nooit verteld, daar tussen de accountants. Ze zouden het niet begrijpen, vreesde ze.

oververmoeid

Zo’n 450 duizend mantelzorgers voelen zich zwaarbelast of overbelast, berekende het Sociaal en Cultureel Planbureau in 2010. Een enorm aantal, als je dat afzet tegen de 2,6 miljoen mantelzorgers die meer dan acht uur per week óf langer dan drie maanden zorgen voor een ander. Bijna een vijfde. Veel oververmoeide mantelzorgers durven of willen geen hulp zoeken, lopen soms tegen de grenzen van het toelaatbare op. Maar waar ligt die grens, welk afzien is draagbaar?

Waar overbelasting schadelijk is, hoeft zware belasting niet per se een probleem te zijn, meent Lilian Linders, sociaalwetenschappelijk onderzoekster aan de Fontys Hogeschool in Tilburg. ‘Als de verzorging met liefde en plezier wordt gegeven en de ontvanger ook geniet en waardering uitspreekt, is er vaak geen knelpunt. Pas als de verzorger zich niet gehoord voelt of vastloopt in het bureaucratische systeem begint de last echt door te drukken op de schouders.’

kwetsbaarheid van het leven

Eerder op die ochtend in 2005 stapte Mesquita om vijf uur haar bed uit, douchte ze en maakte ze eten klaar, op weg naar een nieuwe twaalfurige werkdag en een avond vol verzorging. De weg naar kantoor bewandelde ze met betraande ogen, huilend van vermoeidheid en toenemend verdriet over een leven dat geweest was en niet zou terugkeren. Zoals gebruikelijk herpakte ze zich op de trap richting haar werkplek, lachte ze, vermande ze zich om de routine niet te verstoren door haar lichamelijke en geestelijke uitputting. Maar de routine liet háár niet toe, ze las zonder te lezen, haar gedachten vervlogen. Toen, tegen lunchtijd, werd ze kort stilgezet en bepaald bij de kwetsbaarheid van het leven.

Mantelzorgers raken vooral overbelast wanneer ze volledig op zichzelf zijn aangewezen, vervolgt onderzoekster Linders. ‘Als het grotere verband van gezin of familie ontbreekt. De mantelzorger beschouwt zichzelf als zorgzaam, wat belemmert om zelf hulp te vragen, ook al wordt het té zwaar. Soms valt hij liever nog dood neer, of bindt uit machteloosheid de patiënt vast, als wanhoopsdaad. Een plicht tot het bittere einde, zo zien veel mantelzorgers hun taak. Terwijl de samenleving openstaat voor het verlichten van die opdracht door respijtzorg te bieden, of via vrijwilligers- of maatjesprojecten. Maar als iemand geen hulp wil aanvaarden, moet dat gerespecteerd worden, tenzij de patiënt verwaarloosd of mishandeld wordt.’ De beste attitude om blijk van waardering voor de mantelzorger te tonen, waar zo’n behoefte aan is volgens Linders, is om verzorger en patiënt samen aan te spreken. ‘Dat houdt ook de sfeer dragelijk.’

kerkgemeenschap

Dat grotere verband waar Linders over spreekt, kan ook de kerkgemeenschap zijn, zegt Corrie Vroon, beleidsmedewerker mantelzorg van de christelijke Lelie zorggroep. Een Bijbelkring die bijspringt, noemt Vroon, of een dominee die ook diepe gesprekken met de mantelzorger voert en niet alleen met de patiënt. ‘Kerkgemeentes zijn zich nog te vaak onbewust van de last die ook een mantelzorger kan dragen’, zegt Vroon. Daarnaast worstelen christelijke mantelzorgers vaak ook nog met een schuld- en waaromvraag, ondervond ze tijdens haar werk, maar ook toen ze zelf een ernstig gehandicapte zoon kreeg.

‘Niet alleen waren al mijn toekomstdromen vervlogen’, vertelt Vroon, ‘maar ik vroeg me af wat Gods bedoeling met zijn handicap was. Ik geloof dat Hij hem op onze weg gebracht heeft. Ik ervoer onmacht, maar het verrijkte ook mijn leven; ik kweekte geduld, mijn vertrouwen groeide toen ik zag dat alles steeds goed kwam, ik ontmoette God in mijn gebeden. Maar íets minder gehandicapt had toch wel gekund? Er zijn ook christenen die verbitterd raken, die kwaad worden en minder van hun partner of kind gaan houden, terwijl ze geloven dat God hun die taak heeft toebedeeld.’

Bij Mesquita nam haar liefde voor haar man niet af, maar leefde ze door haar eigen grenzen heen, zonder daar acht op te slaan – ‘iedereen zag het, behalve ikzelf’. Haar man, een Portugese jazzmuzikant die in de jaren zeventig Lissabon ontvluchtte voor dictator Salazar, werd in 2001 en 2007 geveld door herseninfarcten. Sinds een paar maanden zit hij vooral in een rolstoel, nadat hij van de trap gevallen was. Oververmoeid was hij, ’s nachts piekerde hij over de reorganisatie op Jolanda’s kantoor, die maanden duurde en waarbij ontslagen zouden vallen. Een wandelende tijdbom, bestempelden de artsen hem. ‘Andere zorg dan van mij wil hij niet, maar ik doe het graag. Totdat ik flauwviel wilde ik niet accepteren dat ons leven radicaal was veranderd. Ik piekerde doorlopend. We hebben een rijk leven gehad, veel reizen gemaakt. Maar na zijn herseninfarct leefde ik om te werken, om ons te onderhouden. Nu heb ik dat geaccepteerd.’

mantelzorglijn

In Bunnik bemant Jos Hoogendoorn, een hulpvaardige vrouw met een bloemenblouse, met haar collega’s de mantelzorglijn van Mezzo, de Landelijke Vereniging voor Mantelzorgers en Vrijwilligerszorg. Mantelzorgers bellen haar op met allerlei vragen, waarna Hoogendoorn een luisterend oor biedt of hen naar de juiste instantie doorverwijst. Soms schrikt ze zelf ook. Wanneer ze bijvoorbeeld een instantie opbelt voor een vraag van een ontredderde mantelzorger – wat ze eigenlijk niet mag, want ze is geen hulpverlener, ‘maar soms proef je de paniek aan de andere kant van de lijn’. Dan loopt ze zelf ook tegen de muren van de bureaucratie op.

‘Er is soms érg veel initiatief, kennis en doorzettingsvermogen nodig om zaken geregeld te krijgen’, weet ze. Hoogendoorn denkt dat overbelasting vooral dreigt als je mantelzorger bént, als je leven erom draait. ‘Zoals bij dementie, waarbij je de patiënt soms nooit alleen kan laten, omdat-ie dan zomaar gaspitten kan opendraaien zonder het vuur aan te steken.’

billen wassen

Zorgvragers vinden zorg vaak vanzelfsprekend, gaat Hoogendoorn door, wat soms in een pijnlijke situatie kan uitmonden voor de mantelzorger: ‘Ik sprak iemand die intensief voor haar moeder zorgt. Maar die moeder reageert alleen uitbundig als haar andere dochter, die ver weg woont, langskomt.’ De beste remedies tegen overbelasting kan Hoogendoorn eenvoudig opsommen: praten met naasten en lotgenoten, hulp inschakelen, goed voor jezelf zorgen. Het lijkt eigenlijk zo simpel, die telefoon pakken als het dreigt mis te gaan, maar de stap blijkt vaak groot of de opties onbekend. Hulp voor onwetendheid bij zorg komt eigenlijk nauwelijks voor, zegt ze, die risico’s zijn verwaarloosbaar. ‘Iedereen kan billen wassen.’

In Amstelveen staan Mesquita’s ogen, die ooit elke ochtend betraand waren, weer levendig, en lijken twintig jaar jonger dan de donkere wallen eronder. Ze geniet weer van het leven,wandelt vaker met haar vier honden en beeldhouwt weer geregeld. Ze denkt eindelijk aan zichzelf, heeft haar verdriet geaccepteerd en neemt afstand als ze de druk voelt stijgen, ook al wordt dat haar niet altijd gegund. ‘Toen ik me in 2010 eens ziek meldde, kreeg ik te horen dat ik in 2006 ook al ziek was geweest. Dan raak je teleurgesteld in de mens, in zijn inlevingsvermogen. Maar ik durf nu te zeggen: ik ben moe. Hulp heb ik niet nodig, tijd voor mezelf wel.’

  • 07-11-2012 - 10.40
  • 07-11-2012 - 10.44

waardeer:

  • Waardeer dit artikel met 1 ster
  • Waardeer dit artikel met 2 sterren
  • Waardeer dit artikel met 3 sterren
  • Waardeer dit artikel met 4 sterren
  • Waardeer dit artikel met 5 sterren


Indien u geregistreerd bent, kunt u hieronder reageren op het artikel. Hiertoe dient u in te loggen.

Reacties (0)