Sluiten

Als u doorsurft op deze website, gaat u akkoord met de plaatsing van cookies. Voor meer informatie, klik hier. [sluiten]

Nederlands Dagblad

|foto Sjoerd Mouissie

‘ Mentaliteit van gezonde mensen moet veranderen’

De Wet Maatschappelijke Ondersteuning heeft in zes jaar nog niet gezorgd voor een collectieve mentaliteitsverandering. Marja Jager stelt dat zorg zowel een zaak van zieke als gezonde mensen is.

‘Er moet iets veranderen in onze samenleving, zodat ons zoontje later nog goede zorg heeft en ik zelf ook een beroep op hulp kan doen als ik ouder word,’ zegt Marja Jager-Vreugdenhil. Toen ze in 2003 voor het eerst hoorde over plannen voor een Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), had de onderzoekster goede hoop dat dit een noodzakelijke omslag in de samenleving zou brengen. Niet meer de vraag ‘waar heb ik recht op’, maar de vraag ‘wat kan ik en wat kan mijn omgeving doen, zodat ik zo lang mogelijk zelfstandig kan leven’ zou leidend worden.

De praktijk valt haar tot nu toe echter bitter tegen. ‘De WMO is een kille wet gebleven, waarin bezuinigingen leidend lijken, terwijl hij bedoeld was als een warme wet waarin burgers meer om elkaar heen zouden gaan staan.’

de conclusies liegen niet

Jager promoveerde eind september aan de Universiteit van Amsterdam op haar proefschrift Nederland participatieland?, waarin ze onderzocht in hoeverre de samenleving de overheid kan helpen de WMO uit te voeren. Haar conclusies logen er niet om. De in 2007 ingevoerde wet blijkt op veel terreinen een onrealistisch beroep op de samenleving te doen. Sociale structuren zoals buurten, mantelzorgers en kerken worden te veel voor de kar van de gemeenten gespannen, in plaats van dat lokale overheden hen faciliteren vanuit hun eigen cultuur en motivatie zorgtaken op zich te nemen. ‘De WMO wordt wel ‘participatiewet’ genoemd. In de praktijk betekent dat veel te gauw dat de gemeente wil dat mensen meedoen in de uitvoering van hun beleid. Maar de WMO kan alleen slagen als mensen zelf meer initiatieven nemen, zónder overheid.’

Jager heeft zelf nog nooit een oproep van haar gemeente gehad met de vraag wat zij kan doen om kwetsbare mensen in haar omgeving te helpen en vermoedt dat dit voor het merendeel van de Nederlanders geldt. Hier ligt volgens haar een belangrijke oorzaak voor haar conclusie dat de WMO tot nu toe nog niet uit de verf komt. ‘Als je de verzorgingsstaat wilt omvormen tot participatiemaatschappij, dan moet je daar de hele samenleving bij betrekken. Niet alleen de kwetsbare burgers, zoals nu vaak gebeurt. Die krijgen nu wel de opdracht om eerst in hun eigen omgeving om hulp te vragen voor zij een beroep kunnen doen op professionele voorzieningen. Maar ‘sterke burgers’ krijgen niet de oproep om meer te doen voor een ander.’

tegenstrijdig

In haar onderzoek trof Jager deze tegenstrijdigheid tussen doel en praktijk van de wet het meest treffend aan in de buurten. De onderzoekster, werkzaam bij het Centrum voor Samenlevingsvraagstukken aan de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle, deed studie naar de zorgbereidheid van bewoners in buurten met een grote sociale cohesie. Jager bracht vele dagen door met inwoners van plaatsen als Zwolle, Barneveld, Putten, Wageningen en Westervoort.

Waarom koos u voor dit type buurten?

‘De WMO gaat ervan uit dat als er een grote samenhang is in een wijk, er dan vanzelf hulp op gang komt. Ik wilde kijken hoe mensen elkaar in die ‘ideale’ situatie zouden helpen. Het gekke is dat er in die buurten juist meer mechanismen blijken te zijn die voorkómen dat mensen elkaar gaan helpen, dan dat ze het versterken. Mensen in deze buurten hebben vaak een hogere opleiding. Daar geldt het principe dat je verwacht van elkaar dat je de weg weet in de voorzieningen, zodat je jezelf kunt redden zonder anderen.’

Hoe verhouden deze wijken zich met wijken met een lage sociale samenhang?

‘Ik zet mijn onderzoeksresultaten af tegen een onderzoek in de wijk Drents dorp in Eindhoven. Daar blijken mensen elkaar meer te helpen dan in de door mij onderzochte buurten. Drents dorp merkt dus meer van de WMO, maar dat is eigenlijk om verkeerde redenen. Mensen weten daar niet goed de weg in de voorzieningen, ook als ze die heel hard nodig hebben en doen dus maar een ultiem beroep op hun buurtgenoten. In wijken met een hoge sociale cohesie weten mensen wel de weg en krijgen ze soms toegang tot voorzieningen die ze eigenlijk zelf zouden kunnen regelen.’ ‘De verzorgingsstaat kun je betaalbaar en werkbaar houden door te zorgen dat mensen die voorzieningen wel nodig hebben, deze kunnen vinden en mensen die eigenlijk niets nodig hebben, er juist geen beroep op doen. Nu is het zo ingewikkeld dat het juist andersom werkt. Mensen voor wie het eigenlijk bedoeld is, vinden geen toegang. Dat is een averechts effect. De WMO had dat moeten doorbreken. Maar het lijkt in de WMO hetzelfde te werken.’

Hoe kun je dat voorkomen?

‘Gemeenten moeten meer maatwerk leveren. Dat betekent dat ze moeten investeren in sociaal maatschappelijk werkers die per geval kunnen onderzoeken wat iemand wel en niet kan en waarbij de gemeente hulp kan bieden. Dat kost een investering, maar levert uiteindelijk wel op dat de wet gaat werken zoals hij bedoeld is.’

Waarom lukt dat niet in de praktijk?

‘Omdat gemeenten heel sterk denken in geld en in beleid, dat zijn de instrumenten die van nature bij hen passen. Terwijl nu van hen gevraagd wordt in sociaal kapitaal te denken. Er ligt voor beleidsmakers een grote normatieve taak om mensen in te laten zien dat er een omslag in hun denken nodig is.'

'Het valt me wel tegen hoe taai dat is. Het beeld van hoe de samenleving zou moeten werken, is zo ontzettend bepaald door hoe het de afgelopen decennia ging in de verzorgingsstaat. Daar gaat het mis bij burgers, maar ook bij beleidsmakers.’

Kunt u daarvan een voorbeeld geven?

‘Veel gemeenten zien mantelzorgers als mensen die taken van professionals uitvoeren. Zij besparen geld doordat zij ‘om niet’ taken uit de AWBZ en de WMO op zich nemen. Ik schrok ervan dat dit zo op papier stond. Mantelzorgers zou je moeten benaderen als mensen die voor elkaar zorgen waarbij de WMO en AWBZ doen wat zij niet kunnen. Het wordt nu omgedraaid. Het is net of beleidsmakers onvoldoende onderkennen dat mensen niet voor elkaar zorgen om gemeentelijk beleid uit te voeren, maar dat ze dit doen om elkaar te helpen. Kijk nu naar wat mensen zelf drijft, waarom ze in die verbanden elkaar helpen en ga van daaruit kijken wat je met beleid eventueel nog kunt versterken.’

U hebt ook de kerken onderzocht. Die lijken bij uitstek geschikt om een rol in de samenleving te vervullen. Mensen krijgen hier de motivatie mee om iets voor een ander te doen.

‘Ik had een sportvereniging kunnen kiezen, die worden ook vaak genoemd in de WMO. Maar kun je van een voetbaltrainer verwachten dat hij ’s ochtends steunkousen aan gaat trekken bij de oud-leden? Kerken zijn veel meer op zorg gericht. Maar ook daar spelen motieven een rol. Mensen die lid zijn van de kerk vinden het heel vanzelfsprekend binnen die kerk actief te zijn, wat de overheid als vrijwilligerswerk ziet. Maar dat betekent niet dat wanneer je alle kerken bij elkaar zet, je een groot blik vrijwilligers hebt die je op elke gewenste plaats in kunt zetten. Gemeenten zouden het liefst wel de zorgcapaciteit van kerkleden inzetten, maar zijn huiverig voor hun nevendoel daarmee geloofsgetuige te zijn. Ik denk niet dat het werkt van hen te vragen “kom maar met je zorg, maar houd je geloof erbuiten”. Dan vraag je vrijwilligers eigenlijk de helft van hun motivatie thuis te laten.

Wat zegt dit over de haalbaarheid van de doelstellingen in de MWO?

‘Ik denk dat alles erin zit om de wet haalbaar te maken, maar gemeenten moeten echt af van het maakbaarheidsidee. Gemeenten zien zich nu nog te veel als een schaker die de vrijwilligers naar eigen inzicht als een pion over het schaakbord kan bewegen.’

U legt de vinger bij de gemeenten, maar komt de haalbaarheid niet ook neer op de noodzaak van een mentale omslag in de samenleving: ik moet het zelf doen, want er wordt niet meer vanzelfsprekend voor mij gezorgd?

‘Dat klopt. Als je hulp nodig hebt, kom je er vanzelf achter dat er niet meer vanzelfsprekend voor jou gezorgd wordt. Maar het is cruciaal dat mensen al bedenken dat zij ook voor een ander zullen moeten zorgen, vóór zij zelf een zorgvraag hebben.’

Is die mentale omslag onderschat?

‘Ja, daar wordt op dit moment helemaal niets mee gedaan. In de wetstekst staat het als een wervend verhaal opgeschreven. Mensen kunnen een beroep doen op hun omgeving, zo gaat het werken. Maar of dat zo is, is nog maar de vraag. Waarom denken ze dat? Omdat mensen meer vragen gaan stellen aan elkaar? Weet je hoe moeilijk het is om een hulpvraag aan een ander te stellen. Over het ‘hoe’ van de mentaliteitsverandering is te weinig nagedacht.’

Hoeveel tijd moet je die mentaliteitsverandering geven?

‘Dat duurt misschien nog wel twintig jaar. Of er moeten heel snel dingen misgaan. Dan gaat het vast iets sneller, maar dan niet vanuit een positieve beweging.’

Ligt er ook een taak bij het onderwijs?

‘Zeker. Maar ik vind niet dat we dat alleen bij onze kinderen moeten leggen en zeggen dat zij het beter moeten doen. De jonge senioren kunnen bijvoorbeeld heel veel betekenen. Mensen zouden er trots op moeten zijn dat ze nog heel veel kunnen doen als ze met pensioen zijn. Het ideaalplaatje moet niet zijn dat iemand die veel verdiend heeft rustig in Spanje van zijn pensioen kan gaan genieten. Het moet juist status geven als je het zo goed voor elkaar hebt, dat je de tijd en ruimte hebt om ook voor anderen te zorgen.’

Deze zorgbijlage gaat over eigen verantwoordelijkheid. Ligt daar de sleutel voor het slagen van de WMO?

‘De rol van de eigen verantwoordelijkheid is wel heel groot, maar die kun je niet los zien van de noodzaak ook de nadruk te leggen op de verantwoordelijkheid voor elkaar. Eigen verantwoordelijkheid moet je dus niet neerleggen bij het individu, maar binnen het sociale verband waarvan mensen deel uitmaken.’

  • 07-11-2012 - 10.56
  • 07-11-2012 - 11.15

waardeer:

  • Waardeer dit artikel met 1 ster
  • Waardeer dit artikel met 2 sterren
  • Waardeer dit artikel met 3 sterren
  • Waardeer dit artikel met 4 sterren
  • Waardeer dit artikel met 5 sterren


Indien u geregistreerd bent, kunt u hieronder reageren op het artikel. Hiertoe dient u in te loggen.

Reacties (0)