In Dordrecht is de expositie 'Overkunstenreformatorischenzo.nl' te bezichtigen met werken van kunstenaars die 'reformatorische' wortels hebben. Gelukkig heeft iedereen het vermogen in zich om een onderscheid te maken over wat mooi, lelijk, aantrekkelijk, afgrijselijk, discutabel etcetera is. Maar wat is kunst?

De reformator Maarten Luther zei: ,,Een christen is een vrij persoon en niemands onderdaan.'' De expositie is een boeiende expositie van vrije kunstenaars, met elk een mening, een beeld of andere expressie. En daarmee wordt eigenlijk het antwoord gegeven op wat 'kunst' ten diepste is: een vrije expressie.

Verwondering is er dan ook als iemand zegt over het schilderij 'Bathseba' (Psalm 51): ,,Psalm 51 is mij hier te makkelijk en te voor de hand liggend weergegeven. Kunst moet wat mij betreft beslist een diepere lading aanboren bij de toeschouwer'' (Nederlands Dagblad 25 januari). Temeer, omdat op het schoolbord, waarachter het schilderij half schuilgaat, vier verschillende vertalingen hangen van de volledige tekst van Psalm 51. Noem het maar 'ondertiteling' bij een beeldfragment.

Verbazing is er dus als de desbetreffende persoon, die zich beroept op de Bijbel, hieraan voorbijgaat en afdoet als: 'te makkelijk'. Want wat zien we eigenlijk?

Op het schilderij is te zien hoe Bathseba zich wast van haar ongesteldheid en daarmee een mozaïsche wet vervult. Het naakt is in de kunst een uitbeelding van schoonheid. Vrije verwondering over de prachtige kant die de mens heeft. En soms beeldt het sacraliteit uit. Het beeld van de wassende Bathseba is een vrij beeld, verwondering over wat schoonheid kan zijn.

Prachtige vrouw
Dat er nu echter een nuance wordt aangebracht door het te laten zien in combinatie met het Bijbelse verhaal, lijkt mij een redelijke verdieping. Bathseba is een prachtige vrouw: ,,Deze vrouw was nu zeer schoon van aanzien'', zegt de Statenvertaling. Hierbij geeft de Bijbel - en dat zal wie zich beroept op reformatorisch fundament, zeker bevallen - aan wat aantrekkelijke verwondering, wat mooi is. Een op zichzelf staande schoonheid. Het bijzondere is dat Bathseba de stammoeder van Jezus is.

Vervolgens, om uiteindelijk bij Psalm 51 uit te komen, maakt David er een puinhoop van. Zijn machtsmisbruik gaat over het lijk van de man van Bathseba, Uria. Op een smerige manier misbruikt David zijn macht in 'oorlogstijd'.

De Bijbel verhaalt vervolgens hoe David wordt gestraft door God. Hij laat het kind dat David en Bathseba na het overspel hebben gekregen, doodgaan. David schrijft ten slotte een psalm over dit gebeuren. Dat is Psalm 51. Daarin laat David zien wat voor God hij heeft: genadig, goedertieren, barmhartig, rein in het besturen, vol van heil. Hoewel dit verhaal zich zo'n drieduizend jaar geleden afspeelde, zijn de begeerte en de hebzucht, drang naar macht in de politiek of andere terreinen niets nieuws.

Nu heeft oud-directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, Rudie Fuchs, op de vraag hoelang je naar een kunstwerk moet kijken, ooit geantwoord: ,,Zolang het duurde om het kunstwerk te maken''.

De vluchtige reactie van de voorzitter van ,,kunstenaars op reformatorisch fundament'' op Psalm 51 is dus duidelijk geen doorgronden van een kunstwerk geweest. Het kunstwerk kreeg niet eens de tijd om een diepere laag aan te boren...

Verwonderen
Kijken naar kunst kan alleen door het vermogen in jezelf aan te boren je te verwonderen, te verbazen, stil te blijven staan. Dat vermogen zit in bijna ieder mens. Kunst kan van alles zijn, maar wat betreft het doek 'Bathseba' valt het onder de 'iconologie'. Bij het icoon gaat het niet alleen om het beeld dat te zien is, maar ook om het verhaal, de geschiedenis. Het heeft in dit geval iets te bieden op theologisch, politicologisch, ethisch en esthetisch terrein.

Het is in ieder geval niet moraliserend, wat helaas in de wereld ,,op reformatorisch fundament'' nogal voorkomt. Want een beroep doen op de zogenaamde kaders van de Bijbel en vervolgens geen inhoudelijk Bijbels commentaar geven, is feitelijk niet meer dan de Bijbel aanroepen en tegelijk dicht laten. En doordat de Bijbel gesloten blijft, schiet men in een wettische verkramping, zowel op theologisch vlak als op het terrein van de vrije kunst. Zo ontstaat er een naar binnen gekeerde psychologische wereld, die de aanzet vormt voor fundamentalisme en sektarisme. Het is dan niet meer dan poppenkast, verdwazing.

Kunst is vrij. Het is een open expressie van ideeën en gedachten, in alle variaties die er zijn.

Kunst is een grenzeloze wereld. Kunst is geen doel, maar een middel om die vrije expressie vorm te geven. En daarmee is kunst dienstbaar aan de vrijheid op een wijze die Luther omschreef: ,,Een christen is ieders dienstknecht.'' Want wie de vrijheid dient, maakt een ander vrij. Kunst is een van de middelen. Kunst is er om je te verwonderen, te verbazen en om ten slotte te verlangen naar de ultieme schoonheid en te komen tot de absolute vrijheid. Dat is de kern van de Reformatie.

Paul Boer is kunstenaar.

Reacties