In de eerste uitspraak gaat het vooral over negatieve verschijnselen in het verleden. In de tweede gaat het om toekomstgerichtheid.

We zullen het goede, dat ons vanuit het verleden is overgeleverd bewaren. Conservatief dus? Van Dale omschrijft conservatief als 'vasthoudend aan bestaande toestanden, vooral op politiek gebied, afkerig van ingrijpende hervormingen'. En conservatisme heet 'verkleefdheid aan het bestaande', synoniem aan 'behoudzucht'. Daar zit dus geen beweging in. Om het negatief klinkende isme te vermijden, zou men beter van conservativiteit kunnen spreken, naar analogie van creativiteit.

Nu heeft Bart Jan Spruyt in zijn boek Als je eenmaal hebt liefgehad , over 'ds. J. T. Doornenbal, geloof, cultuur en politiek', aan het begrip conservatisme een geheel nieuwe duiding gegeven. Hij beroept zich op de Nederlandse dichter en essayist Benno Barnard (1954) en zegt: ,,conservatisme is niet het verlangen om terug te keren naar de spreekwoordelijke jaren vijftig of naar de periode van vóór de grote revoluties waarop het conservatisme sinds 1789 een reactie is, maar is het verlangen dat 'alles blijft zoals het nooit geweest is', naar een wereld dus die nooit heeft bestaan''. Dat mag wel weer het andere uiterste heten.

Ik stip hier slechts aan de verbinding die Spruyt legt tussen dit conservatisme en de vermaarde pastor van Oene. Doornenbal was een vleesgeworden mengeling van nostalgie en moderniteit. Hij betreurde dat vrouwen op de Veluwe hun klederdracht inruilden voor 'flodderjurken' en zei het Onze Vader aan het graf van Gerrit Achterberg, oog in oog met mannen als Simon Vinkenoog. Spruyt zegt: ,,Naar mijn overtuiging belichaamt Doornenbal een traditie die 'relevanter' is dan ooit. We hebben namelijk meer dan ooit behoefte aan intelligente nostalgie, aan een vorm van conservatisme die ons aanspoort en helpt om het goede - neergeslagen in ideeën, tradities en instituties - lief te hebben, en als je eenmaal hebt liefgehad deze zaken te bewaren en zo de poort naar de toekomst open te houden''. Het woord nostalgie zou ik liever uitbannen, omdat dat toch herinnert aan de geur van groene zeep in grootmoeders keuken, aan trekschuit en stoomtram, aan pofbroeken en krullenmutsen. Maar de poort 'open naar de toekomst' spreekt me aan.

Wat bewaard moet blijven
Het is vruchteloos vandaag nostalgisch om te zien naar ons christelijke verleden, waarin overigens het waarden-volle en het waarden-loze dooreenvermengd liggen. Het verleden is niet heilig. Groen van Prinsterer zei aan het slot van een bijeenkomst van de Evangelische Alliantie (1867) echter (geciteerd bij Spruyt):

Weet echter wel wat gij, diepzinnige filosofen, knappe politici, weldoeners van het moderne Europa bereikt zult hebben als gij uw droombeelden ten volle zult hebben verwerkelijkt. Gij zult dan voor u zien naties voor zover men dan nog van naties kan spreken, die volkomen ont­wricht zijn, verworden tot een willoze schare, tot massa's, tot onaanspreekbare menigten, tot samenklonteringen van geestloze individuen, tot losse atomen, tot stof dat modder is geworden. Gij zult dan te maken hebben met een onregeerbare materie, die nog slechts dienstig is voor tweeërlei gebruik, namelijk om te worden rekruten, óf voor de anarchie, òf voor de dictatuur. Rekruten die gij nog slechts kunt weiden op de grazige weiden van genot­en criminaliteit, om ze te gelegener tijd te gebruiken voor slachtvee op de slagvelden. Gij zult dan voor u zien onbeheersbare gruwelen van een nieuwe barbarij, die gepaard gaan met de geraffineerde uitvindingen van moderne techniek.

Hoewel archaïsch geformuleerd, zijn dit woorden van een visionair. Deze kenschetsing van libertijnse democratie is niet uit de lucht gegrepen. Vandaag moet het waardevolle in onze traditie bevochten worden en dreigt de dominantie van de libertijnen het christelijk gedachtegoed, dat cultuurvormend was en verder reikte dan de muren van de kerk, onder te sneeuwen. Onder het mom van scheiding van kerk en staat dreigt ook scheiding van godsdienst en straat, die zelfs in toenemende mate juridisch wordt afgedwongen.

Wat echt van waarde was in onze traditie en derhalve uitstijgt boven de wil van een 'willoze schare' moet echter open liggen naar de toekomst. Dat vraagt open communicatie, in hedendaagse taal, met gebruik van hedendaagse communicatiekanalen. Daarvoor kan ook hervorming van het christelijk gedachtegoed nodig zijn, met inachtneming van de maatschappelijke context.

We komen er vandaag achter dat zuilen niet garant staan voor weerbaarheid. Na een eeuw verzuild bestaan bleken de negentiende-eeuwse grote zuilen aan betonrot onderhevig te zijn. De nieuwe zuilvorming vanaf de jaren zestig lijkt eenzelfde lot beschoren. In ieder geval wordt vandaag al heftig gediscussieerd over ontwikkelingen binnen de reformatorische zuil.

Viaduct
Bij gedachtevorming over de zuil komt altijd bij mij boven een bezoek aan Libanon. Op zekere dag passeerde ik met mijn gastheer een groot en hoog viaduct. Het werd gedragen door zuilen. Ze waren onmisbaar om de weg te dragen waarover het verkeer raasde. Maar één zuil had een bizarre geschiedenis. Tijdens de aanleg werd die volgestort met beton, terwijl een architect zich binnen de zuil bevond. Hij werd verpletterd en tegelijk begraven. Een zuil die drager is van een weg kan ook dodelijk verstikkend worden. Zuilen mogen de weg stutten waarop we ons in onze dynamische samenleving bewegen. Zuilen als denktanks. Maar de wegen lopen door het vrije veld, waarop ieder zich spoedt naar eigen leef- en werkdomein.

Voor communicatie is vandaag vooral nodig een diep verstaan van de leegheid van het godloze moderne bestaan. James Kennedy vertelt in zijn boek Stad op een berg over een soldaat, die uit Russische gevangenschap terugkeerde: ,,Daar staat dominee op de preekstoel te praten. We verstaan hem niet. Om de preekstoel heen heeft men een glazen stolp gezet. Die smoort alle geluid. Rondom de preekstoel staan onze tijdgenoten. Ook zij praten en roepen. Maar daarbinnen verstaat men dat niet. De stolp smoort alle geluid. Zo zien we elkaar nog wel praten, maar we verstaan elkaar niet langer''. Ships that pass in the night!

Hij vertelt ook van een leider van een jongerenbeweging, die met warme gevoelens terugdenkt 'aan de kerk van zijn oom en tante' uit zijn jeugd. ,,Ik voelde het bijzondere (...) een kerk die daar al eeuwen staat uit te kijken over het land, de stompe toren als een vinger naar boven wijzend (...) En dan die prachtige liederen, die eveneens de toets der eeuwen hebben doorstaan (...) En ik wist: de kerk is er altijd geweest en zal altijd blijven bestaan.'' Hij verlangde naar 'een glimp van de hemel' maar moest constateren dat kerken niet meer waren geworden dan 'christelijke verenigingen van consumenten die het goed en gezellig hebben met elkaar'. Zo kan het ook in zuilen toegaan, onvruchtbaar voor de samenleving.

Conservatisme is het bewaren van een geheim. Dat geheim wordt niet in grootmoeders keuken, ook niet in grootvaders boekenkast maar in de kerk der eeuwen bewaard. Gaat het dan om diep verlangen 'dat het blijft zoals het nooit is geweest', zoals Barnard schreef? Het is een originele gedachte maar nochtans kwestieus. 'Wie heimwee hebben komen thuis.' Dat geldt het persoonlijke, stille, innerlijke, geestelijke verlangen naar een wereld waar geen zonde, ziekte, moeite en pijn meer is, waar zwaarden omgesmeed zijn tot ploegscharen en beren en schapen samen grazen. Een wereld aan de andere zijde van onze verstaanshorizon. Doornenbal mijmerde daar herhaaldelijk over. Maar politiek is barre realiteit. Marx verwachtte een heilsstaat binnen onze verstaanshorizon. Een illusie! In feite zal alles blijven, zoals het altijd geweest is, totdat de Grote Dag aanbreekt.

Die 'glimp van de hemel' spreekt me meer aan. De eeuwige sabbat begint immers al hier? Dat zeggen we met zondag 38 van de Heidelbergse Catechismus. Intussen staan we als christenen onbeschermd in de samenleving, met onze laarzen in de seculiere modder, of het nu in de politiek is, het arbeidsproces of de sociale verbanden. Maar we hebben wel een rugzak. Daarin bevinden zich onveranderlijke richtlijnen van het Koninkrijk, samengevat in de decaloog en gepraktiseerd in de navolging van Christus.

Voor een belangrijk deel hebben we de concretisering ervan meegebracht uit de geschiedenis, de Traditie. Voor een deel zoeken we naar nieuwe wegen in de tijd, wegen die de Geest (voor)schrijft. Soms moeten symbolen die ooit de geschiedenis stempelden worden geslecht, omdat het afgoden werden; zoals ten tijde van Hizkia de koperen slang verbrijzeld werd. Als de tekenen van het Koninkrijk, die in een door Gods hand geleide geschiedenis werden opgericht, maar niet worden uitgewist.

Stijl
Het bewaren van een geheim vindt plaats in het hart. Maar vanuit het hart zijn de uitgangen van het leven. Zo kan men ook in de politiek conservatief zijn, in de verwachting van en naar de stijl van het Koninkrijk. Ik permitteer me een concretisering. Het was beschamend, want stijlloos om in de nacht van Balkenende de libertijnen als het canaille op rij achter de interruptiemicrofoon te zien staan: Pechtold, Kant, Rutte, Wilders. In dat koor was de stem van Cees van der Staaij een verademing, niet vanwege vrome woorden maar vanwege een stijl die conform het Koninkrijk is. Wees zakelijk scherp, maar persoonlijk mild. Gezegend de politicus die in woord en daad iets van die stijl van het Koninkrijk uitstraalt.

In onze samenleving verlangen velen, onbestemd en onbewust, naar 'een glimp van de hemel'. Henriëtte Roland Holst zei ooit dat de toekomst het heden niet kan verlossen. Verlossing komt vanuit een ver verleden, toen Christus op het kruis de (ook politieke) machten overwon. Dat uit te dragen is heilzaam conservatief en toekomstgericht. Dynamisch conservatief.

Dr.ir. J. van der Graaf was jarenlang algemeen secretaris van de Gereformeerde Bond in de Nederlandse Hervormde Kerk.

Reacties (2)