Waarom is in de financiële wereld een veel strenger toezicht nodig geacht dan in de rest van de vrije markten? Vanwege de complexiteit en de cruciale betekenis voor het functioneren van de vrije markteconomie. Financiële producten zijn soms zeer complex. Denk maar aan levensverzekeringen, pensioenrechten, ziektekostenverzekeringen, beleggingsvehikels, etc. Iedereen heeft ermee te maken en - zoals recent ook maar weer is gebleken - bescherming van de consument is dringend geboden, juist vanwege de technische complexiteit. Dit is een taak van de Autoriteit Financiële Markt (AFM). Daarnaast is er zogenaamd solvabiliteitstoezicht op banken en verzekeraars door De Nederlandsche Bank (DNB). Dat houdt onder andere in dat zij moeten voldoen aan strenge eisen van kapitaalbuffers om hun continuïteit te waarborgen in wisselende economische getijden.

Een belangrijk deel van de kritische functie van financiële instellingen komt voort uit bescherming van spaarders. Burgers en instellingen vertrouwen voor lange tijd hun spaargeld toe aan financiële instituten en moeten beschermd worden tegen misbruik. Dat is de reden waarom niet iedereen zomaar voor spaarbank mag spelen. Het pleidooi van mr. Verkade om dit toezicht af te schaffen, lijkt me ondoordacht. Het brengt ons terug in tijden waar we ooit geweest zijn, maar niet meer willen zijn. Juist het bankroet van DSB en Icesave maakt duidelijk hoezeer het verliezen van spaargeld de burger raakt.

Op de korrel

Heeft het toezicht gewerkt of gefaald, is nu ook de vraag in het onderzoek van de Tweede Kamer. Het algemene gevoel neigt al snel naar het tweede. Afschaffing van het toezicht vanwege vermeend falen impliceert een totaal negatief beeld van het toezicht. En dat op grond van incidenten waar van falen sprake lijkt te zijn, maar waar het bewijs nog geleverd moet worden.

In de beoordeling van het toezicht spelen de hoge verwachtingen die we ervan koesteren een belangrijke rol. De verantwoordelijkheid voor goed functioneren ligt evenwel primair bij de financiële instellingen zelf. Zij worden voortdurend door de toezichthouders gecontroleerd en gecorrigeerd, achter de schermen en zonder lawaai. De waarde van het toezicht mag hier niet worden gebagatelliseerd. Maar ook niet overschat. Een toezichthouder kan ultiem disfunctioneren niet voorkomen, noch daarvoor plaatsvervangend verantwoordelijk worden gehouden. De reden daarvoor is simpel: toezicht (controle) is geen doublure van bestuur, maar een marginale beoordeling daarvan.

Manco's

De wijze waarop in het westen het financieel toezicht is ingericht, heeft wel een groot aantal nadelen. Op de eerste plaats neigen toezichthouders naar gebrek aan zelfkritisch vermogen. Omdat zij lange tijd zelden in de publiciteit stonden en niemand hen controleert of tegenspreekt, ontstaat dat vanzelf. Toezichthouders hebben ook tegengas nodig. In de tweede plaats vertrouwt het financieel toezicht in te grote mate op de externe accountantscontrole. Dat vakgebied pretendeert al decennia meer dan men waar kan maken. Externe accountants hebben in crises, grote faillissementen, kartelaffaires of managementbeloningsschandalen zelden een rol van betekenis gespeeld, terwijl dat wel had gemoeten. Daarvoor zijn diverse oorzaken aanwezig: te weinig afstand tussen accountant en cliënt (wiens brood men eet...), zeer sterk toegenomen complexiteit van bedrijfsvoering en producten (denk maar aan de markt van financiële producten) en torenhoge tarieven. Gek genoeg heeft het geconstateerde tekortschieten van accountants meestal geleid tot meer regels voor bedrijven en meer controlewerk voor deze beroepsgroep. Beloning in plaats van sanctie. Dat kan de kwaliteit van de controle niet verbeteren.

Toezicht versterken

Anders dan mr. Verkade pleit ik juist voor een versterking van toezicht. Het financieel toezicht in brede zin afschaffen, is ondenkbaar en zou de economie snel ontwrichten. Maar ook -meer beperkt - het spaarrisico terugleggen bij de spaarders is geen goede weg. Verkade maakt een vergelijking met ondernemers die hun ondernemingsrisico ook zelf dragen. Maar ondernemers zijn deskundige en ambitieuze betreders van markten. Spaarder zijn wij allemaal. We zijn er niet voor opgeleid en maken er niet onze professie van en de producten zijn complex, al mag enige risicobewustheid wel worden verwacht. Versterking van toezicht betekent overigens geenszins meer van hetzelfde. Het kan aanvangen bij het verder versterken van goed bestuur en interne controle van financiële instellingen. Het toezicht van buiten kan daarnaast ook wel een opfrisser gebruiken. Het wordt tijd dat hier een nieuwe generatie aantreedt die niet wordt vereenzelvigd met de financiële crisis, die zelfkritisch is en bereid haar eigen functioneren te laten toetsen. Wat overigens geen oordeel inhoudt over bijvoorbeeld de heer Wellink en de zijnen. Hopelijk draagt het Kameronderzoek naar de financiële crisis hieraan bij.

Dr. Kornelis Mollema heeft gewerkt als concern controller en concern auditor in het internationale bank- en verzekeringswezen en is emeritus hoogleraar aan de Erasmusuniversiteit.

Reacties (1)