November is de maand van de spiritualiteit. Die aanduiding 'spiritualiteit' vormt vandaag een prullenbak van frustraties. Er vallen uiteenlopende verschijnselen onder, die bijna allemaal ook reactieverschijnselen zijn. Via 'spiritualiteit' nemen we kennelijk nogal eens afscheid van iets dat ons dwars zit. Zo zijn we in de zorg afgeknapt op het idee dat een mens een bouwdoos van lichaamsdelen is. We leerden onszelf weer zien als complete personen, met een binnenkant en een levensoriëntatie.

In kerk en theologie hebben we het wel gehad met verstandelijke waarheden. Met 'spiritualiteit' zoeken we beleving en gevoel. In bedrijfsleven en economie smolt de ijstijd van koude cijfers en harde zakelijkheid weg. In een koesterende spirituele zon bloeien inmiddels onze zachte kanten. Intussen onderhouden spiritisten en andere lieden met schaduwachtige gebruiken via 'spiritualiteit' als vanouds occulte contacten. Maar vooral dominant is de nieuwe hype rond religie-in-het-algemeen. De westerse wereld durft weer meer te geloven dan wat je kunt tellen, wegen en beredeneren. Met 'spiritaliteit' meldt zich sinds enkele jaren een brede nieuwe aandacht voor religie. En vooral dat vind ik dus gevaarlijk.

Dat lijkt vreemd. Zouden juist christenen niet blij moeten zijn met deze nieuwe aandacht voor religie? Biedt deze geen kansen? Nogal wat orthodoxe christenen haken er gretig op in. Bijvoorbeeld sommige christelijke politici zoeken hier een nieuw speerpunt. Het ideaal van een christelijke samenleving lekte stilletjes weg. In plaats daarvan horen wij de christelijke politiek ineens opkomen voor religie-in-het-algemeen. Indirect kan daarvan natuurlijk ook de christelijke overtuiging profiteren. Maar dan moet zij wel bereid zijn om mee te liften op de stijgende koersen van religie-in-het-algemeen. Daarvan beweren nogal wat christenen vandaag ineens dat zij zo nuttig is. Zij prijzen het aan als niet te versmaden bindmiddel voor een samenleving van vereenzaamde individuen. En ook het verantwoordelijkheidsbesef en de inzet van burgers in het publieke domein zouden zo geweldig gediend zijn met religie-in-het-algemeen.

Vergissing
Ik voel me geroepen om dit feestje te verstoren. Wij vergissen ons als we denken dat het mooi is dat religie weer in de belangstelling staat. In de westerse samenleving maakten wij ongeveer twee eeuwen lang iets mee wat op wereldschaal uniek was. Mensen dachten het helemaal zonder God of goden te kunnen stellen. Zij hadden aan zichzelf genoeg. Daarom namen zij hardhandig afscheid van de christelijke traditie.

Vanuit die situatie komend denken veel westerse christenen intuïtief dat atheïsme het grootste gevaar is. En daardoor zijn we vandaag blij verrast dat religie weer mag. Die ogenschijnlijke stap in de goede richting willen we graag versterken.

Verkeerde richting
Maar het is een stap in de verkeerde richting. Ik vermoed hier zelfs een slimme tactiek uit het kamp van de duivel. Eerst wende hij westerse christenen enkele eeuwen aan de strijd op het front van het pure ongeloof. Zo verzwakte hij de alertheid voor de eigenlijke verleiding die hij vervolgens in petto had. Want de echte confrontatie gaat niet tussen God en 'geen god', maar tussen God en 'afgod'. Met uitzondering van het 'christelijke Westen' zie je dat in alle tijden en culturen. Religie is nooit een ongevaarlijk spiritueel speeltje. Er is altijd sprake van een werkelijke geestelijke macht. Of wij staan voor de Vader van Jezus Christus of wij hebben te maken met een van de talloze demonen.

De religie van de levende God maakt een mens inderdaad gelukkig, al gaat dat altijd via het lijden en het kruis. Maar wie dat er eerlijk bij zegt, mag deze religie royaal aanprijzen. Zij is nuttig en bindt samen. Zij geeft een perspectief om op weg te gaan en kan een samenleving bezielen. Zij draagt bij aan de gezondheid van mensen en de bloei van bedrijven. Maar alle andere religiositeit is slechts de vermomming van een demon. Alle andere religie schaadt mens en maatschappij, al voelt dat vaak eerst even anders.

In een politiek-maatschappelijke context kan een verbond met religie-in-het-algemeen soms verstandig zijn om een samenleving voorlopig te ordenen. Maar hoogstens tijdelijk en altijd omringd met reserve.

Wie enthousiast reclame maakt voor religie-in-het-algemeen, speelt demonen in de kaart en verhult voor christenen en voor anderen de echte spiritualiteit.

Volgens mij dreigt rond 'spiritualiteit' vandaag de echte verleiding. De nieuwe 'gelovigheid' is erger dan het oude ongeloof. Ik zou haast terugverlangen naar de vleespotten van het atheïsme. Want religie vind ik maar gevaarlijk.

Dr. A.L.Th. de Bruijne is hoogleraar ethiek en spiritualiteit aan de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) in Kampen.

Reacties (21)