De organisatie Beter Onderwijs Nederland stelt dat niet fuseren bijna altijd beter is. De organisatie betoogt al sinds haar oprichting in 2006 dat schaalvergroting in het onderwijs bijna nooit leidt tot kwaliteitshandhaving in brede zin, laat staan tot verbetering. Sommigen, onder wie de heren Segers en Van der Woude vorige week in deze krant, zijn helaas een andere mening toegedaan. De argumenten die voorstanders van fusies aandragen, zijn steeds dezelfde: leidinggeven aan een school kan tegenwoordig alleen door professionals: de regelgeving vanuit Den Haag is te ingewikkeld; centraal zijn zaken zoals ict, personeelsbeleid en inkoop gemakkelijker en goedkoper te regelen en een grotere organisatie kan zorgdragen voor een betere kwaliteit en een gemeenschappelijke uitstraling, alsof de huidige vrijwilligersbesturen bestaan uit ongeschoolden die niets van de wereld afweten.

Op het eerste gezicht lijken dit steekhoudende argumenten ware het niet dat een goede onderwijsorganisatie lang niet alleen om dit soort zaken draait. Elke school heeft een eigen cultuur die is ontstaan door de aard van het onderwijs, de samenstelling van het personeel, de historie, de prestaties en de 'geworteldheid' van een school in een bepaalde gemeenschap. Verreweg de meeste fusies vinden plaats zonder dat men zich druk maakt over cultuur, over de eigenheid van een school. In tegenstelling tot wat de heren beweren, is schaalvergroting juist een gevaar voor de identiteit van een school.

Verhuizen
Ouders kiezen om bepaalde redenen voor een school voor hun kind. Ook docenten doen dat. Bij gefuseerde scholen, waarbij onderwijsbeleid uiteindelijk altijd top-down wordt bepaald, hebben zowel ouders als leerlingen en ook docenten geen mogelijkheid een andere school met andere opvattingen over onderwijs (didactiek) te kiezen. Verhuizen uit de regio is dan de enige optie. Je zult als ouder of docent een conflict hebben met een gefuseerde school...

Communicatie via korte lijnen is buitengewoon belangrijk op een school. Dat heeft met de aard van de organisatie te maken. Het zijn instellingen waar het werk aan een professionele docent is gedelegeerd en toevertrouwd. Daarom moet een dergelijke organisatie zo veel mogelijk 'plat' zijn met korte hiërarchische lijnen. Met andere woorden: één directeur en een bestuur dat geworteld is in de gemeenschap. Langere lijnen veroorzaken bijna altijd miscommunicatie, ergernis en uiteindelijk onbegrip tussen management en de werkvloer. Dat is niet goed voor het onderwijs. Daarnaast moet er om deze communicatie in stand te houden een bureaucratisch circuit worden opgetuigd. Er komen bureaus bij met weer nieuwe baasjes en weer nieuwe regeltjes. Zo zeggen Segers en Van der Woude: ,,(...) om toch de binding met de dorpen in stand te houden, is er in elke plaats een School Advies Raad in het leven geroepen''. Jawel, het stond er werkelijk: in elke plaats.

Communicatie
Ook de communicatie tussen leerlingen en ouders en de docent lijdt eronder. Een vraag van hen is door de directeur, die om de hoek zit, zo beantwoord, hoezo adviesraad. Bij gefuseerde organisaties moet de vraag eerst door de hele lijn en terug. Daar komt nog bij dat de beantwoorder van de vraag de mensen over wie het gaat niet kent en ook de situatie niet goed kan inschatten.

Vaak zien we bij fusies ook dat scholen fysiek fuseren; iedereen op een locatie. Dan wordt de leerling en ook de leraar een nummer, de sociale controle verdwijnt, waardoor het voor docenten en leerlingen onderling lastig wordt allerlei problemen tijdig te herkennen en te onderkennen. Van een veilige plek voor leerlingen die de school zou moeten zijn, is dan nauwelijks sprake.

Elke managementlaag erbij in een organisatie kost meer geld. In een bedrijf denkt men daarover na. Er worden rekensommetjes gemaakt en uiteindelijk hoopt men de organisatie te verbeteren en winst te maken. Het gaat om eigen geld en om ondernemersrisico. Scholen zijn geen bedrijven. Die werken met het geld van de burger. De bestuurders zijn ook geen ondernemer, ze lopen geen enkel risico. Van der Woude en Segers geven in hun stuk doodleuk aan dat niet meer dan 4 procent per school van het budget naar de bestuursdienst gaat. Zij zitten daarmee in vergelijking met andere besturen overigens aan de lage kant. Een procent staat, afhankelijk van de grootte van de school, voor een bedrag dat ligt tussen de dertig- en de zestigduizend euro per procent. Dat wil zeggen dat een school tussen de 120.000 en 240.00 euro kwijt is aan de bestuursdienst. Per school dus. Met dat bedrag kunnen vier tot acht docenten per school extra aangenomen worden. De belastingbetaler heeft dit vast niet zo bedoeld.

Maar is fuseren altijd slecht? In Nederland zijn er veel basisscholen met een te klein aantal leerlingen. Dergelijke scholen zouden in hun voortbestaan worden bedreigd als ze niet zouden fuseren of samenwerken. Fusie is in deze gevallen logisch en vaak ook verstandig. In alle andere gevallen hebben fusies meestal te maken met het verkrijgen van meer macht, met monopolievorming en met grote ego's.

Kleine basisscholen krijgen een kleinschaligheidtoeslag. Als het te ingewikkeld wordt, kunnen vrijwilligersbesturen en directies professionele ondersteuning gemakkelijk inhuren. Dat kost geen tonnen per school. Die toeslag zou het voortgezet onderwijs ook moeten kunnen krijgen.

Fuseren is niet altijd slecht, geven de heren in hun artikel aan. Ik zou liever zeggen: niet fuseren is bijna altijd beter.

P. Bergen is bestuurslid van Beter Onderwijs Nederland (BON) en docent in het hbo.

Reacties