Amerika moet in het reine komen met ,,onze collectieve medeplichtigheid’’. De Republikeinse partij ruikt bloed, Democratisch bloed. Dat van Nancy Pelosi, de voorzitter van de Amerikaanse Tweede Kamer, het Huis van Afgevaardigden, om precies te zijn. Het is een van de nieuwe ontwikkelingen sinds zo’n drie weken geleden president Obama geheime memo’s van de CIA vrijgaf over de ‘Enhanced Interrogation Techniques’ ofwel de omstreden en hardhandige ondervragingstechnieken die zijn toegepast op gevangengenomen al-Qaeda kopstukken.

Nadat het publiek kennis kon nemen van de precieze inhoud van die technieken en de honderden keren dat deze zijn toegepast op een aantal notoire al-Qaeda gevangenen, begon de discussie over de verantwoordelijkheid. Voormalig vice-president Dick Cheney heeft daar geen enkele moeite mee: wat hem betreft hebben deze technieken, inclusief het ‘waterboarden’ waarbij een gevoel van verstikking door verdrinking wordt opgeroepen, honderden zo niet duizenden Amerikaanse levens gered. Hij wil best verantwoording afleggen, als maar alle stukken vrij worden gegeven, waaruit ook de bereikte resultaten zullen blijken.

Afschuw
Anderen reageren met afschuw. Misschien waren de technieken soms wel succesvol, maar de VS zou zich met dergelijke praktijken niet moeten willen inlaten, is hun principiële standpunt. En Nancy Pelosi, de uitgesproken libertijnse voorvrouw van de Democraten - die probeert er onderuit te komen. Volgens de CIA wist zij al in september 2002 wat deze ondervragingen inhielden, omdat met haar de ondervraging van Abu Zubaida is besproken. Zubaida had de maand ervoor het hele repertoire aan ‘ondervragingstechnieken’ ondergaan, van naakt opsluiten, het tegen een muur worden gesmeten, onthouden van slaap, het nathouden met koud water, tot het beruchte ‘waterboarding’ toe. Pelosi blijft volhouden dat er alleen in algemene termen is gezegd dat de ondervragingstechnieken ‘legaal’ waren. Maar de ook bij de uitleg aanwezige Republikeinse afgevaardige Porter Goss, indertijd voorzitter van de Inlichtingencommissie, zegt dat Democraten als Pelosi die beweren niet op de hoogte te zijn geweest van de specifieke gebruikte technieken lijden aan ,,een verontrustende epidemie van geheugenverlies’’.

Verzet
De politieke angel van het wel of niet weten zit voor Pelosi in het feit dat ze zich niet heeft verzet tegen de gebruikte methoden, zoals haar Democratische collega Jane Harman dat in 2003 wel deed, via een brief aan de CIA-leiding. Harman is het enige Democratische Congreslid dat bezwaar heeft aangetekend. De Republikeinse senator John McCain werd de leider van het politieke verzet tegen de ondervragingstechieken. Hij probeerde deze via een wetsvoorstel te verbieden, zeker het waterboarden.

En de politici konden weten waar ze het over hadden. De inlichtingen die de leden van de inlichtingencommissie kregen, gingen ,,behoorlijk in details, inclusief hoe de waterplank werd gebruikt’’. De ondervragers hadden daarvoor exacte instructies gekregen. Ze mochten het gevoel van acute verdrinking oproepen bij een verdachte waarvan werd aangenomen dat hij over waardevolle informatie zou beschikken door ,,water uit een kopje of een kleine waterkan te gieten over een doorweekte doek die zijn mond en neus bedekt, waardoor de ademhaling tot 40 seconden lang wordt verhinderd. Dit kan worden herhaald, na drie tot vier diepe ademhalingen te hebben toegestaan, tot een tijdsduur van 20 minuten.’’ Dat terwijl volgens verslaggevers en politici die de methode op zich hebben laten uitproberen een ,,onmiddellijke en hevige verstikkingsreflex’’ wordt opgeroepen. Zubaida was in de maand voorafgaande aan de uitleg aan Pelosi ten minste 83 keer op deze manier ‘verhoord’, wat gemiddeld twee tot drie keer per dag een sessie van twintig minuten aan onmiddellijke verdrinkingservaringen betekent. ,,We werden geïnformeerd en we begrepen beslist wat de CIA aan het doen was’’, schrijft Goss over de uitleg die de CIA aan hem, Pelosi en anderen heeft gegeven. Dan volgt een voor Pelosi politiek beschadigende opmerking: ,,Niet alleen was er geen bezwaar, er was zelfs bezorgdheid over de vraag of de inlichtingendienst wel genoeg deed’’.

Martelen namens de samenleving
Politiek Amerika wist dus precies wat er gaande was, volgens de CIA en volgens politici als Goss en de Republikeinse afgevaardigde Peter Hoekstra, maar ook volgens een naaste medewerker van Pelosi, Michael Sheeny. Het maakt de Democratische ktitiek op de beslissingen van de regering Bush in een klap vrijwel ongeloofwaardig, temeer omdat er meer dan veertig van dergelijke informatiebijeenkomsten zijn geweest.

Maar het was niet alleen de politiek die op z’n minst zweeg of zich zelfs afvroeg of het allemaal wel stevig genoeg was. Het was in feite de hele Amerikaanse samenleving. In het tijdschrift Newsweek houdt de auteur Jacob Weinberg de VS in dat opzicht een scherpe spiegel voor. ,,Het was de politiek van heel Amerika, niet alleen van Dick Cheney. Het Congres werd ingelicht en had geen bezwaar. En het publiek wist het evengoed. Als u in 2003 nog niet begreep dat de VS terrorismeverdachten martelden, heeft u niet erg goed opgelet.’’.

Sterker, zo stelt Weinberg, de vraag naar dergelijke ondervragingstechnieken en ook om het vervoeren van verdachten naar landen waar men wat minder moeilijk zou doen over ‘stevig doorvragen met hulpmiddelen’ kwam uit de samenleving zelf. Twee maanden na de aanslagen van 9 september 2001 opperde de vooraanstaande schrijver en columnist van Newsweek Jonathan Alter al het idee van het ,,overbrengen van sommige verdachten naar onze wat minder snel piepende bondgenoten’’. Mark Bowden, een andere veelvuldig onderscheiden auteur, schreef in The Atlantic dat ,,het voor Amerikaanse ondervragers verstandig is iedere dwangmethode die werkt toe te passen’’, terwijl de bekende jurist Alan Dershowitz voorstander was van het legitimeren van vormen van marteling via een systeem van juridische volmacht. ,,En dat is wat liberalen zeiden’’, voegt Weinberg aan zijn opsomming toe, daarmee aangevend dat onder meer conservatieve Democraten en Republikeinen de voorstellen soms nog veel verder hingen.

Dat was eind 2001, begin 2002, nog vrij direct na de voor Amerikaanse begrippen onvoorstelbare aanslagen in New York en Washington, met duizenden doden.

Bij zinnen
De breuk in het denken van delen van de samenleving en de politieke vertaling van het eerdere gevoelen kwam vooral door de inval in Irak. Daarna kwamen de verhalen over de gevolgen van de harde lijn: Abu Ghraib, Guantánamo. Amerika kwam langzaam maar zeker weer bij zinnen, omdat wat het deed in tegenspraak was met wat het als democratische rechtsstaat voorstaat. De regering Obama moet deze erfenis van de brede roep om hard optreden, desnoods met geweld tegen gevangenen, nu op een goede manier zien op te lossen.

,,We wisten het. Waar we mee in het reine moeten komen is niet alleen wat de regering Bush deed, maar onze collectieve medeplichtigheid in hun beslissingen’’, schrijft Newsweek. De VS zijn nog maar net begonnen zich rekenschap te geven van de uitwerking van hun antwoord op 9/11. Hoe Amerika daarin een nieuwe weg zal vinden, is bepalend voor het leiderschap dat het zich weer kan aanmeten in de gemeenschap van vrije democratieën.  

Reacties