Het bericht dat kardinaal Adriaen Boeyens op 9 januari 1522 tot paus gekozen was, bereikte Utrecht bijna drie weken later. Het enthousiasme was groot. Een schitterende processie met het allerheiligst sacrament trok door de stad en op de bruggen over de Oude Gracht brandden vreugdevuren. Het stadsbestuur reikte prijzen uit voor de mooiste feestversieringen, schonk voedsel aan armen en zieken en verleende gratie aan ter dood veroordeelden, mits zij naar Rome reisden om de nieuwe paus te eren.

De eeuwen door hebben Nederlandse rooms-katholieken Adrianus veel geprezen en gekoesterd. Kritische woorden werden nauwelijks verdragen. Toen de katholieke literator Anton van Duinkerken, een intellectueel van formaat, bij de Adrianus-herdenking van 1959 hem min of meer een mislukkeling noemde, briesten zijn geloofsgenoten van verontwaardiging. De Volkskrant , toen nog een rooms-katholieke krant, was verbijsterd en ontstemd en vond Adrianus' pausschap ,,van grote betekenis in het geheel der geschiedenis van Gods Kerk''. In een herdenkingsrede te Rome noemde kerkhistoricus Pontianus Polman hem een hoogstaand en integer figuur, met een open oog voor de noden van zijn tijd en een onverzettelijke wil om de corruptie en de zedeloosheid uit het Vaticaan te bannen. Kardinaal De Jong, schrijver van een vierdelige katholieke kerkgeschiedenis, vond hem de eerste paus van de contrareformatie; hij zou de zuivering en het herstel van de Rooms-Katholieke Kerk in gang hebben gezet.

Pientere knaap
Hoe Adrianus zelf over zijn pausschap dacht, is nauwelijks bekend. Toen hij hoorde dat hij verkozen was, leek hij aangeslagen en teleurgesteld. ,,Liever had ik gewild, buiten pauselijke, kardinaalse en bisschoppelijke waardigheid, in mijne proosdij in Utrecht God te dienen.''

Adrianus was aan Utrecht verknocht. Hij was er op 2 maart 1459 geboren in de Brandsteeg, nu de Brandstraat, een zijstraat van de Oude Gracht. De laatste resten van het huis werden in 1911 verwijderd om plaats te maken voor een rooms-katholieke school voor meisjes, de Paus Adriaanschool. De school bestaat niet meer, het gebouw nog wel, met in de gevel het portret van Adrianus.

Toen hij in de Brandsteeg woonde, heette hij Adriaen Floris Boeyens, de zoon van een timmerman en schrijnwerker. Hij was een pientere knaap, die zich in 1476 liet inschrijven aan de universiteit in Leuven, waar hij theologie studeren ging. Uiteindelijk werd hij er hoogleraar.

Adrianus was ijverig en scherpzinnig en leefde sober en zeer regelmatig: bidden, eten, slapen en lezen gebeurden op nauwkeurig vastgestelde tijden; zelden week hij ervan af.

Zijn inkomsten verkreeg hij uit talrijke kerkelijke ambten, waarvoor hij beloond werd zonder iets te hoeven doen. Zo ging het in die tijd. Een bisschop kon zijn ambt bekleden zonder zijn bisdom ooit te zien. Adrianus maakte er geen misbruik van. Na zijn benoeming tot pastoor van Goedereede zorgde hij voor een waardige plaatsvervanger en kwam hij geregeld naar Goede-reede om te preken en de biecht te horen. Hij werd een deugdzaam mens gevonden.

Inquisiteur
De pastoor van Goedereede kon ten slotte paus van Rome worden doordat hij in 1507 was uitverkoren als opvoeder en leermeester van de latere keizer Karel V (1500-1558). Karel groeide op in Mechelen, aan het hof van zijn tante Margaretha, de landvoogdes der Nederlanden. Hij verwachtte veel van Adrianus' tact en intellect en zond hem in 1515 naar Spanje om ervoor te zorgen dat hij, Karel, koning van Aragon werd.

Adrianus slaagde en werd beloond met de benoeming tot grootinquisiteur. In grote delen van Spanje was hij nu verantwoordelijk voor de vervolging van ketters. Met succes verzette hij zich tegen pogingen de Inquisitie humaner te maken. Verdachten vernamen niet waarvan ze beschuldigd werden en konden met behulp van anonieme getuigen veroordeeld worden. Adrianus wilde het zo houden.

Toen Karel naar Duitsland moest om zich tot keizer te laten kronen, werd Adrianus zijn plaatsvervanger in Spanje. Hij was niet alleen de eerste en enige Nederlandse paus, maar eigenlijk ook de eerste en enige Nederlandse bestuurder van Spanje.

Toch lag zijn hart in de Nederlanden. Hij liet een huis in Utrecht bouwen, waar hij zou gaan wonen zodra het Spaanse avontuur beëindigd was, het Paushuize aan de Kromme Nieuwe Gracht.

Adrianus heeft het nooit gezien, omdat hij in 1522 tot paus gekozen werd. Bij zijn aantreden was het Vaticaan nagenoeg een zwijnenstal. De vorige pausen hadden een bandeloos en weelderig leven geleid en van Adrianus werd hetzelfde verwacht. Hij weigerde en zei tegen de kardinalen in het Vaticaan dat ze zich schatten in de hemel moesten vergaren. De vele narren, kunstenaars en musici die zich het Vatciaan genesteld hadden, zond hij heen. Men begreep het niet en zei dat hij een 'barbaar' uit het noorden was.

Afgeweken
Adrianus erkende dat de kerk de Reformatie had uitgelokt en deed een publieke schuldbelijdenis: ,,Wij allen, prelaten en geestelijken, zijn afgeweken van de rechte weg, en reeds lang was er niemand die het goede deed.'' Maar het was te laat. Luther noemde Adrianus een huichelachtige tiran en een antichrist; hij vond hem dom en onwetend en vergeleek hem met een ezel.

Adrianus verloor de steun van keizer Karel, omdat hij neutraal bleef in diens conflict met de Franse koning. Karel werkte dan ook niet mee toen Adrianus een kruistocht wilde ondernemen tegen de Turken, die inmiddels Belgrado veroverd hadden. De kruistocht kwam er niet.

Adrianus had heimwee naar Leuven en naar Utrecht. Hij werd mager en bleek, kreeg last van koortsaanvallen en stierf in september 1523. Zijn pausschap had nog geen twee jaar geduurd, te kort om alle goede bedoelingen waar te kunnen maken. Het Vaticaan bleef een zwijnenstal, de Reformatie ging door en de Turken rukten op. Anton van Duinkerken had toch wel een beetje gelijk.

--------------------------------------------------------
In Utrecht en Rome
Paus Adrianus VI ligt begraven in de kerk van Santa Maria dell'Anima in Rome, vlak achter het Piazza Navona. Daar is vandaag een herdenkingsmis, waarin kardinaal Simonis voorgaat. Vrijdag wordt Adrianus herdacht in een hoogmis in de Catharinakathedraal in Utrecht met aartsbisschop Eijk. Daarna is er een symposium in het Academiegebouw. Verder dit jaar in Utrecht onder meer:

tentoonstelling Scorels Roem , over de schilder die Adrianus VI naar Rome haalde als beheerder van de Vaticaanse kunstverzameling, 20 maart 2009 t/m 28 juni;

muziek uit Adrianus' tijd als onderdeel van het Holland Festival Oude Muziek, 28 aug. t/m 6 sept.;

Adrianus-stadswandeling door Utrecht, vanaf mei;

expositie in het Paushuize, 9 december t/m 9 januari 2010.

Adrianus VI bleef ruim vierenhalve eeuw de laatste niet-Italiaanse paus, tot de verkiezing van Johannes Paulus II, de 'Poolse paus', in 1978.

Reacties (1)