Die programmaserie van de VPRO, 35 afleveringen in het voetspoor van Geert Mak, staat nu in twee kloeke dvd-dozen in de winkel.

In de serie In Europa kreeg het Europa van de vorige eeuw een gezicht. Per aflevering stonden een locatie en een jaar centraal. De kunst was het algemene geschiedbeeld levendig en persoonlijk te maken, met nieuwe perspectieven, nog niet vertoond filmmateriaal, interviews met ooggetuigen en illustraties van de grote geschiedenis op lokaal en soms schrijnend niveau. Dat lukte bijna elke aflevering en stemde hoopvol waar het mooie, dappere en opofferingsgezinde mensen betrof, maar ook wanhopig omdat weer eens bleek hoe makkelijk gewone buurmannen en brave boertjes in wrede killers veranderen als ze om een boodschap worden gestuurd.

'Alsof je eindexamen deed'
In totaal kostte de serie 3,5 miljoen euro, zegt eindredacteur en bedenker Roel van Broekhoven. ,,Dat is niet veel, gemeten aan de uren die we met ons aantal mensen maakten.'' Via weblogs en filmpjes van de making of voor In Europa kan iedereen het spoor terugvolgen, van Bosnië in 1992 tot aan Bosnië in 1914: Sarajevo werd in het eerste jaar gebombardeerd door de Serviërs en de stad was in het laatste jaar locatie van de moord op de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger Franz Ferdinand. Daartussenin gebeurde te veel, zelfs voor 18 uur tv.

Maar hoe kijken de makers terug, en is er leven na In Europa? Geert Mak reisde al vooruit, een half jaar lang in 1999 en schreef zijn dikke boek omstreeks de millenniumwisseling. Het Europese vervolgverhaal is nu echt uit voor hem, nou ja, op het in ontvangst nemen van de Von der Gablenzprijs dan, binnenkort: ,,Het is een goed gevoel van weemoed. Het werk is gedaan, de redactielokalen zijn verlaten. Een team van 15, twintig soms dertig mensen loopt helemaal leeg. Het is voorbij. Het is het gevoel alsof je eindexamen hebt gedaan en je oude school niet meer terug zult zien. Ook een gevoel van tevredenheid, want we zijn helemaal klaar.''

De serie (gemaakt in 'vrolijke, vastberaden paniek') was volgens Mak belangrijk, omdat veel mensen duidelijk werd 'dat ze niet alleen burger zijn van Heusden of Nederland, maar ook van Europa'. Bovendien kon je je volgens hem door de serie beter inleven in de gevoelens van de mensen die werden geportretteerd, maar ook in die van de verslaggevers van toen die bericht gaven van de gebeurtenissen.

Mak vond vooral de lange aflevering over Bosnië schokkend omdat bleek dat ,,heel beste, brave mensen ook ongevoelige technocraten konden zijn''. Dat gebeurde ook omgekeerd, in de Tweede Wereldoorlog toen kleine mensen helden werden, soms zonder dat te beseffen, omdat ze de juiste morele keuzes maakten en hun gewetens niet of alsnog niet compromitteerden. Meer dan eens raakten de filmmakers zelf in de knoop of raakten ze met elkaar in de clinch, zoals de Poolse Nederlander Sasza Malko, die vond dat de Duitsers het bombardement van Dresden aan zichzelf te danken hadden en dat oorlogsmisdadigers nog veel zwaarder gestraft hadden moeten worden. Broekhoven: ,,De jongere redacteuren waren vergevingsgezinder, die vonden dat niet. We hebben dat verschil van mening laten zien in het programma.''

Echte werkdagen
De 'voice-overs', waarbij Mak close-up in beeld kwam en de begin- of eindteksten uitsprak, werden opgenomen op de perrons van het sfeervolle oude station Haarlem. Niet zelden wapperden 's mans grijze krullen of had hij een rode dopneus, van de kou, de storm, sneeuw en regen. Mak: ,,Het moest vaak opnieuw worden opgenomen. Soms klonk opeens via de sta­tionsspeakers: 'ProRail werkt voor u'. En dan versprak ik mezelf weer. Ja, het waren echte werkdagen daar.''

Het filmen was niet zonder risico's of gevaren. Dat bleek vooral tijdens de opnamen rond en in Tsjernobyl waar in april 1986 de kernreactor ontplofte. Roel van Broekhoven: ,,We kregen handenvol ongevraagde adviezen zoals: je moet je kleren uittrekken en verbranden. We luisterden wel goed naar de Oekraïeners die er woonden en werkten. We hadden de hele tijd een man bij ons met zo'n bliepend metertje en dat werkte wel op de zenuwen. Dan mocht je een half uurtje filmen en dan was de maximale straling bereikt.'' Malko: ,,Ach, ik heb mijn kleren gewoon in een zwarte zak gedaan en thuis weer aangetrokken. Dat hoop ik nog jaren te doen.''

Mascotte
Cameraman Jacko van 't Hof vond de kleumende man in een Russisch berenpak voor de Izaakskathedraal in Sint Petersburg het meest tragisch. ,,De beer was altijd het symbool van Russische kracht, de mascotte van de Olympische Spelen van Moskou in 1980. En wat blijkt, helemaal niemand heeft er meer belangstelling voor, de man heeft geen klandizie. Zo symboliseert dat shot de ondergang van het Sovjetimperium.'' Ook al heet de Russische president in 2009 Medvedev: 'Beremans'.

Voor cameraman Martijn van Beenen was het beeld van piepjonge, lijm en autolaksnuivende meisjes in de Roemeense hoofdstad voor het paleis van ex-president Ceausescu, het meest indrukwekkend. ,,Om dat te zien op de locatie die het succes van het communisme had moeten illustreren, dat was schokkend. Vooral omdat ze brutaalweg gelijk hun eigen verhaal begonnen te presenteren.''

Redacteur Alexander Oey verwonderde zich over de hernieuwde hetze van Bild Zeitung tegen vrijgelaten RAF-leden als Christian Klar en hun omgeving, die wel de gezinnen hielp, maar zelf niet deelnamen aan het plannen van geweld: zo kregen Till Meyer en een geïnterviewde toneelregisseur die door In Europa gefilmd werden, last, van rechts maar ook van hun voormalige kameraden. Minpuntje is dat de redactie Bild als synoniem neemt voor wat 'de Duitsers' denken ('alsof je Bild van 1977 in 2008 leest') en dat is veel te kort door de bocht. Zo wordt de RAF in In Europa toch weer een heroïsche rebellenclub.

'Uitvoerig exces'
Is er leven na In Europa voor Geert Mak? ,,Ja, ik ben schrijver en journalist en geschiedschrijver. Dit was een uitvoerig exces voor televisie.'' Wat hij gaat doen, is nog een beetje onzeker. De websites rond de serie maken duidelijk hoe zorgvuldig er is gewerkt. Drie mensen van het geluidscollectief Big Orange (de term heeft met de eerste atoombommen te maken) zaten dagen in de studio voor soms minieme, zeer korte auditieve stemmingseffecten. Kaartenmaker Weijland deed alles met de hand, op basis van vaak oudere kaarten die in de tijd van een bepaalde aflevering golden.

Deze tweede dvd-box bevat: negen dvd's met de 17 afleveringen van de tweede serie, twee cd's met de podcasts van Geert Mak, een cd met de soundtrack van In Europa: maar liefst 27 tracks van Big Orange, de vodcasts met werkopnamen en een mooie, uitvouwbare kaart van Europa in 1992, complementair aan die van 1914 in de eersteIn Europa box. Alles wat in tientallen talen te horen en te zien is, is ingesproken in het Nederlands, niet ook beschikbaar met ondertitels in het Engels. Dat is jammer, want daarmee zou In Europa een mooie Europese tour kunnen gaan maken en eindelijk ook de Amerikanen voorlichten over wat dat rare, met oude dingen volgepropte continent nu echt voorstelt. ,,Het kost 2500 euro per aflevering. Maar dan nog, vooral Engelse en Duitse afnemers zijn minder in voor onze methode van het persoonlijk voelbaar maken van de geschiedenis. De VRT heeft bij de uitzendingen een Vlaamse voice-over gebruikt, bij de kop van Geert Mak. Die vond dat wel grappig.''

In Europa deel 2 (1944-1992) is verkrijgbaar in een luxe en gewone versie, met alleen de - op zondag - uitgezonden programma's (€ 49,95); in de complete versie (€ 69,95) zit naast cd's met podcasts en klassieke muziek ook een boek waarin de (geactualiseerde) columns uit 1999 in NRC Handelsblad zijn verzameld, die werden geschreven tijdens de reis door Europa die Geert Mak in dat jaar ondernam en in 2000 leidden tot het dikke boek In Europa .

www.ineuropa.nl

http://weblogs.vpro.nl/ineuropa

Reacties