De theoloog, van oorsprong een Vlaming, verwierf een aantal eredoctoraten en ontving vanwege zijn verdiensten voor de Europese cultuur de Erasmusprijs. Tot vier keer toe kwam hij met het Vaticaan in conflict over zijn theologische opvattingen.

Het oppergezag van de rooms-katholieke kerk heeft Edward Schillebeeckx altijd scherp in de gaten gehouden. Dat begon al ten tijde van de gematigde paus Johannes XXIII, toen hij als de 'kwade genius' werd beschouwd van een brief die de Nederlandse bisschoppen in 1960 schreven vlak nadat de paus het Tweede Vaticaans Concilie had aangekondigd.

,,De bisschoppen verklaarden zich voorstander van vernieuwing van geloof en kerk. Daar zat de curie helemaal niet op te wachten'', aldus Edward Schillebeeckx in 1994 in zijn Theologisch Testament. Later slaagde de machtige curiekardinaal Ottaviani erin te verhinderen dat de jonge Vlaamse theoloog de eervolle positie van theologisch adviseur van het concilie kreeg. Sindsdien is het tussen Schillebeeckx en Rome nooit meer goed gekomen.

Edward Schillebeeckx werd op 12 november 1914 geboren in Antwerpen, als zesde uit een gezin van veertien kinderen. Aanvankelijk wilde de jonge Edward jezuïet worden, maar de tucht in die orde was hem te streng. Na zijn middelbare schoolopleiding in Turnhout meldde hij zich als twintigjarige bij de orde der Dominicanen in Gent. In 1941 werd hij tot priester gewijd. Na zijn filosofie- en theologiestudie volgde onmiddellijk een aanstelling tot docent in de dogmatische theologie in Leuven.

Tijdens een verblijf van een jaar in Parijs (aan de Sorbonne-universiteit en op de theologische faculteit van de Dominicanen) leerde hij er de twee invloedrijke Franse theologen Yves Congar en Marie-Dominique Chenu kennen. Als vertegenwoordigers van de zogeheten 'Nouvelle Théologie' hechtten Congar en Chenu groot belang aan de inbreng van de menswetenschappen binnen de theologie. Ook kwam Schillebeeckx in contact met marxisten en antichristelijke filosofen en ontmoette hij geregeld de existentialistische schrijver en Nobelprijswinnaar Albert Camus.

Het Parijse studiejaar oefende een diepgaande en beslissende invloed uit op zijn denken. Terug in Leuven kreeg hij in 1958 het aanbod om hoogleraar in de dogmatiek en de geschiedenis van de theologie te worden aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Hij accepteerde en verhuisde naar Nederland, waar hij altijd zo blijven wonen.

Processen
In zijn Nijmeegse periode kreeg Schillebeeckx vier Vaticaanse processen aan de broek. Het eerste werd in 1968 in gang gezet, gericht tegen bijna alles wat de eigenzinnige theoloog tot op dat moment had geschreven. Maar tot een officiële waarschuwing, berisping of veroordeling wegens ketterij kwam het nooit. Wel meende de toenmalige curiekardinaal Joseph Ratzinger van de Congregatie voor de Geloofsleer, thans beter bekend als paus Benedictus XVI, na het derde proces dat de katholieke geloofsgemeenschap voor Schillebeeckx' opvattingen moest worden gewaarschuwd. En dat deed hij dan ook. Dit keer ging het om Schillebeeckx' stelling dat onder bijzondere omstandigheden ook leken mogen voorgaan in de eucharistie in plaats van priesters .

Het Romeinse wantrouwen raakte Edward Schillebeeckx persoonlijk niet. Hij heeft zich er nooit door belemmerd gevoeld om vrijuit te spreken en theologie te bedrijven. Het is ook geen moment bij hem opgekomen om de kerk te verlaten. ,,Juist omdat ik een heel leven lang in hart en ziel met de katholieke kerk verbonden ben en omdat de kerk samen met andere kerken een grote religieuze menselijkheidstraditie in ere heeft te houden, had en heb ik het recht en soms de plicht om mijn nek uit te steken en deze kerken te wijzen op het oneigenlijk omgaan met die traditie'', zo verklaarde hij zijn levenshouding.

Bekend werd Edward Schillebeeckx vooral tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), waar hij als adviseur fungeerde van de Nederlandse kardinaal Alfrink en de Nederlandse bisschoppen en in Rome vele 'schaduwconferenties' hield. De status van wereldvermaarde vernieuwingsgezinde theoloog zou hij echter pas jaren later verkrijgen door zijn publicaties, met name zijn Jezustrilogie. Het boek Jezus, het verhaal van een levende (1974) werd in 1977 gevolgd door Gerechtigheid en liefde, genade en bevrijding en in 1989 door Mensen als verhaal van God.

Tegen het eerste Jezusboek begon het Vaticaan ook een proces. Eind jaren zeventig moest Schillebeeckx zich zelfs persoonlijk in Rome verdedigen voor de Congregatie voor de Geloofsleer. Hij deed dat met succes, zoals hij ook daarna nog twee processen zonder kleerscheuren doorstond.

Ontwikkeling
Geloof en theologie waren voor Edward Schillebeeckx geen gesloten systemen van eeuwig vaststaande absolute waarheden, maar juist een levende realiteit, die zich voortdurend ontwikkelt. Theologie was in zijn opvatting de 'in het denken van een bepaalde tijd vastgelegde verwoording van de geloofservaringen van mensen'. De theologie komt daarom steeds in het licht te staan van het actuele denken over de mens en zijn geschiedenis.

Volgens Schillebeeckx is geschiedenis een mengsel van zin en onzin, van humaniteit en lijden. Aan veel tragische gebeurtenissen in het leven van mensen valt domweg geen enkele zin te ontlenen, aldus Schillebeeckx. God kan ook het lijden niet voorkomen, maar roept de mens wel op het lijden niet te aanvaarden en ertegen in verzet te komen. ,,Het gelaat van God verschijnt in je medemens, die je oproept tot bevrijding. Christelijke identiteit valt samen met menselijke integriteit.''

In de theologie introduceerde Schillebeeckx het begrip 'contrastervaring'. Juist in contrast met het lijden, het onheil en de dood ervaart de mens wat goed, heilzaam en humaan is. Juist in contrast met vernietiging en dood krijgt de mens het besef en de ervaring van wat geluk en menselijkheid inhoudt en betekent: het is genade, oftewel 'heil van Godswege'.

Voordat hij in 1983 in Nijmegen met emeritaat ging, ontving Edward Schillebeeckx uit handen van Prins Bernhard de Erasmusprijs vanwege zijn verdiensten voor de Europese cultuur. Hij was de eerste theoloog aan wie deze prestigieuze prijs werd toegekend.

De laatste jaren vocht de Nijmeegse godgeleerde tegen kanker, waaraan hij ook enkele keren werd geopereerd. Ondanks zijn roem en eruditie is de aimabele Dominicaner altijd uiterst bescheiden en ingetogen gebleven. Zijn omvangrijke oeuvre is vanwege het dikwijls onnavolgbare taalgebruik (met vaak ellenlange zinnen) moeilijk toegankelijk. Toch werd zijn werk in vele talen vertaald.

Reacties (3)