Iemand die van A naar B reist, noemen we een reiziger. Wie in B is aangekomen, is geen reiziger meer. Net zo min is Boele Ytsma een twijfelaar. Hij is van orthodoxie naar vrijzinnigheid gereisd. In de tussenfase worstelde hij wellicht. Maar dat is over. Hij heeft een paar heldere dogma's ontwikkeld en wenkt ons vanuit zijn huidige positie: 'Kom over!'

In zijn boek Van de kaart spreekt een bevlogen missionaris, vol zendingsdrang voor het goede nieuws van de vrijzinnigheid. Dat mag. Vrijzinnigheid heeft een lange traditie binnen de kerk. De kerk heeft haar zelfs nodig. Ytsma heeft bijvoorbeeld een zeer scherp oog voor belangen die meespelen als we waarheden claimen. Daarin heeft hij iets profetisch. Maar jezelf dan zoeker noemen, is retorica.

Veel mensen ervaren de aanmerkingen van Boele Ytsma als bevrijdend. Gelukkig, je mag twijfelen. En gezien de houding die het traditionele christendom vaak heeft gehad ten aanzien van twijfel, is dat ook begrijpelijk. Helaas ontpopt Ytsma zichzelf als dogmatischer dan dit traditionele christendom. Het is van de regen in de drup.

Eerst maar over die strengheid. 'Alles wat we over boven zeggen, komt van beneden.' Oef. Zo'n zinnetje haalt meteen alle spanning weg. Precies wat er zo interessant is aan de Bijbel, namelijk dat het claimt méér te zijn dan 'van beneden', wordt in één beweging weggekieperd. Het alternatief van de orthodoxie was altijd: 'Alles wat we over boven zeggen, komt daar deels ook vandaan.' Kijk, dan wordt het spannend. Want wat komt er precies van boven? En wat niet? Pas hier ontstaat het zoeken.

Inspirerend
Net zo heerlijk wringt de orthodoxe visie op Jezus, namelijk dat God en mens in hem 'onvermengd en onveranderd, ongedeeld en ongescheiden' zijn. Dat is nog eens wat anders dan de vrijzinnige platitude dat Jezus vooral een inspirerend voorbeeld is; dat is zo ongeveer een gebod tot vooral niet zoeken, want voorbeelden hebben we al zoveel. De oude leer zegt intussen nog net niet: 'Ja, sorry, wij weten het eigenlijk ook niet. Maar dit bakken we er ongeveer van.' Maar je hoort het tussen de regels door.

Augustinus kwam daarom met de oneliner: 'Wij spreken om niet geheel te hoeven zwijgen.' Dat is het sensationele van de orthodoxie. Je ervaart diep dat het absurd is iets over een oneindige God te zeggen - maar het is even absurd om over zo'n oneindige God te blijven zwijgen. De vrijzinnige variant zegt zoiets als: 'Wij spreken.' Punt. Weer alle spanning weg. Dat ik nog (van boven) gecorrigeerd kan worden in mijn spreken, is eigenlijk geen optie meer.

Deze strengheid is typerend voor de vrijzinnige traditie waarin Ytsma is beland. Ik heb zelden zo'n bekeringsdrang gezien als onder vrijzinnigen. Ik moet altijd zoveel van hen. Ik mag God geen hij noemen. Het wordt me verboden ook maar te overwegen dat vrouwen misschien niet voorganger kunnen worden. Ik moet alle religies als even waardevol zien. De evangeliën zijn natuurlijk niet historisch, laat staan een opstanding, de gedachte alleen al. Alles wat niet vrijzinnig is, is kortom onderdrukkend. Iedereen die het niet met de basisdogma's van de vrijzinnige eens is, zit acuut in de hoek van intolerantie.

Ik merk echter, en zie dat voortdurend bij de gelovigen om mij heen: juist als je zo vrij bent dat God ook meer kan zijn dan jij verzint, als God en Jezus het wordt toegestaan ook werkelijk groot te zijn, pas dan wordt werkelijke twijfel mogelijk. Pas dan gaat het botsen en kolken in je wereldbeeld en wordt dat vernieuwend ten opzichte van wat iedereen al dacht in het Westen. De typische verstijfde ouderling toont geen groot geloof als hij twijfel bestrijdt. Hij kleineert God door zijn systeem boven hem te plaatsen. Het traditionele christendom heeft inderdaad twijfel onderdrukt. Het waren haar momenten van vrijzinnigheid.

Twijfel hoort juist bij de orthodoxie. Twijfel is gezond en heilzaam en moet gekoesterd worden in de kerk. Twijfel is een signaal dat God altijd groter is. Twijfel prijst Gods grootheid. Wie het traditionele christendom als een 'kathedraal van zeker weten' ziet, heeft het traditionele christendom niet gezien, maar een zwakke schaduw ervan. Blader slechts in de teksten van een Augustinus, een Pascal, een Guardini, een Chesterton, of gewoon een Paulus, en overal vind je het gepassioneerde zoeken.

Mijn probleem met Ytsma's boek Van de kaart is dan ook dat het een stromanredenering is. Hij maakt zijn verleden zo benepen mogelijk om zijn heden als bevrijding te kunnen typeren. Als je echter leest wat hij werkelijk de orthodoxie verwijt, gaat dat over redeneringen als: 'De Bijbel is waar, want dat staat in de Bijbel...' Het spijt me zeer, dit soort flauwekul vind je inderdaad onder kerkleden, maar noem me één serieuze denker. Ytsma had de orthodoxie niet op haar zwakke broeders moeten beoordelen, maar op haar beste momenten.

Ytsma is duidelijk teleurgesteld in kerkmensen. En met hem velen. Ondergetekende heeft acht jaar geen kerk van binnen gezien. Maar Ytsma eist het alleenrecht van de twijfel voor de vrijzinnigheid op. In die zin is hij vergelijkbaar met de homobeweging die ook het alleenrecht van emancipatie voor de vrijzinnigheid opeiste. Pas laat, veel te laat, kwam er een homobeweging binnen de orthodoxie op gang, met bijvoorbeeld Herman van Wijngaarden als Nederlandse exponent.

Laten we deze keer minder traag zijn. Het is hoog tijd de vrijzinnige toe-eigening van de twijfel te doorbreken en de orthodoxe twijfelaar te emanciperen. Ik roep alle christelijke leiders op kwetsbaar te vertellen over de dalen in hun geloof. Juist daar werd hun geloof echt. Binnen de traditie kun je schitterend twijfelen. Daarbuiten slaat de zekerheid toe.

Reinier Sonneveld is auteur. Binnenkort verschijnt 'Hete hangijzers', een boek over lastige geloofskwesties, dat hij met o.a. Cees Dekker samenstelde.

Reacties (13)