Wie daarentegen de namen telt in de lijst uit Sleutelbewaarders. De geschiedenis van het pausdom, van Petrus tot Benedictus XVI moet tot zijn verrassing vaststellen dat genoemde prelaat nummer 295 is. De verklaring voor dit verschil van maar liefst 31 pausen is slechts een van de vele fascinerende zaken die in dit fraaie boek van Roger Collins aan de orde komen.

Het is onder protestanten geen traditie om prat te gaan op de met de Rooms-Katholieke Kerk tot 1521 gedeelde geschiedenis. Toch zijn er, sinds in dat jaar Maarten Luther tegen zijn excommunicatie aanliep, nog geen vijfhonderd jaren verstreken. Dit impliceert dat protestanten en rooms-katholieken 75 procent van de kerkgeschiedenis met elkaar delen. Nog minder glunderen de protestanten, wanneer men hen herinnert aan de 1054 jaren geschiedenis die zij delen met de oosters-orthodoxe kerken.

In het jaar 1054 namelijk, op 16 juli, stormde Humbert van Silva Candida, afgezant van paus Leo IX, kortaangebonden als immer, weg uit een vergadering in de kathedraal van Hagia Sophia in Constantinopel en legde een pauselijke excommunicatie van de patriarch van Constantinopel, Michaël Cerularius, op het hoogaltaar. Acht dagen later sprak Cerularius zijn anathema uit over de paus. De wederzijdse excommunicaties zouden pas in 1965 worden herroepen, zonder verdere toenadering overigens.

Petrus en Paulus
Niemand weet precies wanneer het fenomeen paus is ontstaan. In zijn werk Tegen de ketters uit circa 180 nam Irenaeus, de bisschop van Lyon, een lijst op van alle bisschoppen van Rome sinds de kerk van Rome was ,,gesticht en opgezet door die twee roemrijke apostelen, Petrus en Paulus'', over wie hij zegt dat ze ,,het episcopaat aan Linus hebben gegeven''. Irenaeus vergist zich volgens Collins, omdat het ambt van bisschop helemaal nog niet bestond in de tijd van Petrus en Paulus. Collins verraadt met deze opmerking dat hij enige verwantschap kent met de Rooms-Katholieke Kerk, want hoewel inderdaad het 'ambt van bisschop' in de rooms-katholieke gestalte ervan nog niet bestond in de eerste 150 jaren van het christendom, bestond de functie van episcopus, de Latijnse verbastering van het Griekse episkopos, waaruit het woord bisschop is ontstaan, wel: in het Nieuwe Testament komt het woord vijf keer voor in de betekenis van opzichter.

Marcellinus, bisschop van Rome van 296 tot 303, is de eerste die Papa (verbasterd tot paus) werd genoemd. Ondanks de latere populariteit van het koosnaampje werd het tot het einde van de elfde eeuw maar zelden gebruikt voor bisschoppen van Rome.

Hoe kwam de kerk ertoe het belang van de lijn van opvolging van Petrus te benadrukken? Volgens Collins was dit een centraal element in de strijd die de vroege kerk al snel moest leveren met gnostische christenen, die immers beweerden dat hun geheime kennis was geschonken, die evenwel niet in de heilige geschriften stond. De zuivere en betrouwbare lijn van opvolgers van Petrus stond met andere woorden garant voor de juistheid en de betrouwbaarheid van de orthodoxe, christelijke leer.

In de loop van de derde eeuw kregen sommige bisschopszetels meer gezag dan andere. In het oostelijke deel van het Romeinse rijk waren dat Antiochië en Alexandrië, later uitgebreid met Constantinopel, en in het westen was het Rome. Van de bekleders van deze zetels eiste de bisschop van Rome allengs het hoogste gezag op, omdat Petrus de eerste onder de apostelen was geweest. Toen zijn episcopale collegae deze claim unaniem afwezen, was de basis gelegd voor de tot nu toe voortdurende strijd over de vraag waar de bron van het kerkelijk gezag te vinden was: moest het gefundeerd worden in de opvattingen van de bisschop van Rome, of in die van de afzonderlijke bisschoppen (patriarchen) van de apostolische zetels, of in de oordelen die deze bisschoppen gezamenlijk vormden tijdens synodes?

Belastingvrij
In de vierde eeuw bekeerde keizer Constantijn zich tot het christendom. Al spoedig begon hij de kerk te begunstigen ten koste van de heidense godsdiensten. De materiële en juridische positie van de kerk werd sterk bevorderd: geestelijken kregen allerlei vrijstellingen, kerken ontvingen landgoederen en andere bezittingen, en schenkingen aan de kerk werden belastingvrij. Na de keizer was de kerk plotseling de grootste grondbezitster. Bisschoppen kregen een plaats in de administratieve en juridische organisatie van het rijk. Van enige scheiding van kerk en staat was nauwelijks sprake: zo organiseerde Constantijn een synode die hij zelf ook voorzat over de ketterijen van Arius, die de gelijkheid van de drie goddelijke personen ontkende. Op de synode sprak men Grieks en het bleek al spoedig dat de fijnere nuances van de Griekse theologie niet zonder misverstanden op te roepen in het Latijn vertaald konden worden.

Later in dezelfde eeuw spraken de keizers van Oost en West uit dat de religie die de goddelijke apostel Petrus aan de bewoners van Rome had gegeven de maatstaf moest zijn voor orthodoxie. Slechts een jaar later echter sprak een kerkvergadering te Constantinopel uit dat de bisschop van deze stad gezag had zoals de bisschop van Rome, omdat Constantinopel het nieuwe Rome was. Dat beviel Damasus, toen de bisschop van Rome, allerminst. Vanaf dat moment verschenen er met enige regelmaat pauselijke brieven, decretalen, waarin disciplinaire kwesties door de paus alleen werden opgelost, zonder dat er een bisschoppelijke vergadering aan te pas was gekomen. Rome zag zichzelf meer en meer als de enige bron van gezaghebbende uitspraken.

Een tweede kwestie, die tot in de twintigste eeuw bleef voortwoekeren en nog altijd niet definitief is opgelost, betrof de verhouding tussen kerkelijke en wereldlijke macht. Paus Gregorius II (715-731) verklaarde: ,,Keizers die een vroom leven leidden, maakten zelden bezwaar tegen het gehoorzamen van pausen''. Ook de Frankische heersers kregen te maken met deze pauselijke aanspraak op hun zaak. In 754 werd Pepijn de Korte door paus Stefanus II met gewijde olie tot koning gezalfd. Het is niet onwaarschijnlijk dat in dezelfde eeuw Karel de Grote de kerk een groot deel van Noord-Italië in bezit gaf. Traditioneel ziet men dit als het moment waarop de kerkelijke staat werd gesticht.

Legeraanvoerder
In de eeuwen die volgden, speelde de kerk een grote politieke rol in Europa. Het streven naar bezit, invloed, macht en territorium nam bizarre vormen aan, variërend van de paus als legeraanvoerder tot schisma's waarbij er twee of zelfs drie pausen tegelijk aan de macht waren. De omvang van het grondgebied wisselde sterk, totdat in 1929 de Italiaanse staat onder leiding van Mussolini het Lateraans verdrag sloot met de pauselijke staat: rondom de Sint-Pieter werd een onafhankelijke staat van 44 hectare gecreëerd, waaraan enkele gebouwen in de stad werden toegevoegd.

Orthodoxe protestanten verheugen zich tegenwoordig over de waarden die de Rooms-Katholieke Kerk tegen alle seculaire verdrukking in hooghoudt en verdedigt. Zij hoeven zich echter geen illusies te maken over de visie van de roomse bisschop op hun 'gemeenschappen': ,,vanwege de afwezigheid van het sacramentale priesterschap hebben zij niet de waarachtige en integrale substantie van het Eucharistisch Mysterie bewaard'', aldus de door de heer Ratzinger in 2007 goedgekeurde uitspraak van de Congregatie voor de Geloofsleer (voorheen de Heilige Inquisitie). Zoals de Rooms-Katholieke Kerk nog altijd gebukt gaat onder dwalingen - denk aan de verbijsterende dogma's over Maria's geboorte, natuur en hemelvaart uit de laatste twee eeuwen, zo gaat de vertaling van Sleutelbewaarders mank aan vele taal- en vertaalfouten. De onschuldigste ervan doet Pius IX te kort: de ,,joviaal tabaksnuivende Pius IX'', was waarschijnlijk ook in andere opzichten een aangename kerel, dan alleen in de wijze waarop hij zijn - voor een paus bovendien tamelijk onschuldige - genotsmiddel tot zich nam.

Sleutelbewaarders. De geschiedenis van het pausdom, van Petrus tot Benedictus XVI
Roger Collins. Uitg. Bert Bakker, Amsterdam 2009. 513 blz. € 34,95

Reacties (5)