Boele Ytsma heeft naar aanleiding van eigen ervaring een boek geschreven over zijn twijfel onder de titel Van de kaart . Ytsma zag zijn zekerheid als een stelsel van waarheden die hij los van ervaringen met zich meedroeg. Heel dor. Heel vanzelfsprekend. Hij heeft die 'kathedraal van zeker weten' achter zich gelaten.

In wat Ytsma drijft, staat het koninkrijk centraal, met Jezus! Alleen wie Jezus was, mag niet nader worden ingevuld. Ieder vulle dat in aan de hand van eigen ervaring. 'Het Koninkrijk is niets als het niet door mij hier en nu wordt ingekleurd'.

Dat is waar, maar los van zijn verworteling in de geschiedenis, in kruis en opstanding, in een verkondigd Woord dat betrouwbaar is overgeleverd, is dit ook gevaarlijk eenzijdig.

Deze denkwijze vindt echter gretig gehoor: wat jij ervaart, dat is wat God tegen je wil zeggen. 

Op zichzelf ben ik wel blij dat Boele Ytsma het heeft aangedurfd om ontwapenend over zijn twijfel te schrijven. Bij veel mensen wordt het verdrongen. Veel jongeren weten er geen weg mee. Mooi dat hij dit zo gevoelig en moedig gedaan heeft!

Bij Ytsma was het een louteringsproces waar hij beter uit tevoorschijn kwam.  Andries Knevel schrijft in een bijlage van Ytsma's boek dat zij samen bij een ruwhouten kruis mochten terugvallen op de kern van het evangelie dat zij op hun bezinningsreis met nieuwe ogen gingen lezen. Ik meen het als ik zeg dat ik dat heel bijzonder vind.

Verkeerde richting
Toch is het tijd voor een tegenoffensief. Er ligt iets in de manier waarop hier met twijfel wordt omgegaan, wat ons niet echt verder helpt en ons in de verkeerde richting leidt. In reactie op Ytsma's eigen woorden: ik durf het sterk te betwijfelen of twijfelaars nu ineens pioniers en profeten moeten worden genoemd. Maar laat mij mijn tegenbeweging een beetje filosofisch beginnen.

Een beroemd geworden schilderij uit de twintigste eeuw heet 'Ceci, n' est pas une pipe' van Renee Magritte. Dit schilderij is een statement. De schilder wilde zeggen: je ziet hier wel een pijp, maar het is er niet een. En hij heeft groot gelijk. Uit deze pijp kun je niet roken. Het is namelijk alleen maar de afbeelding van een pijp. Tegelijk heeft hij totaal ongelijk: de afbeelding van die pijp verwijst wel degelijk naar een reëel bestaand object: de pijp. Die is niet imaginair. Er is sinds de aanvang van menselijke cultuur een soort van verbond tussen woord en zaak  en dat is dat er een reëel verband tussen die twee bestaat. Dat was eeuwen lang zo sterk dat de aandacht van de lezer of de beschouwer alleen uitging naar die relatie. De relatie tussen woord en feit, beeld en verbeelde realiteit. Als je dat toepast op hedendaagse geloofstwijfel, zie je dat de twijfel van onze eeuw is of er achter de symbolen, woorden en beelden wel een werkelijkheid bestaat. Voor gelovigen komt dat soms als een schok. Dat geldt extra voor orthodoxe gelovigen. Zou God er wel echt zijn? Of: zou Hij wel zo zijn als er van Hem gezegd of geschreven wordt?

We zijn in een tijd gekomen waarin onze relatie met het woord belangrijker gevonden wordt dan onze relatie met de realiteit waar dat woord voor staat.

Daar zitten wij nu midden in. En de ellende is niet te overzien. In zijn meest extreme vorm onder woorden gebracht: alles wat over boven gezegd wordt, komt van beneden. Door Boele Ytsma ook met instemming aangehaald. Het betekent: de relatie tussen het woord en de door de woorden beschreven zaak doet er niet toe. Het enige wat ertoe doet is de relatie tussen het subject (u, ik, de auteur) en het woord.

Ik was op een christelijke studentenbijeenkomst en sprak er over 'twijfel'. In de inleiding op de avond werd de Bijbelkring aangekondigd en de voorzitter zei: let wel op dat je bij een Bijbelkring niet in allerlei vervelende gesprekken verzeild raakt over wat die tekst toen en daar betekende. Je kunt dat beter voorkomen door eerst de vraag te stellen: wat doet die tekst jou! En daar kun je dan op doorgaan. Dan krijg je een goede avond.

Dit is een voorbeeld van wat ik bedoel: het enige wat telt, is wat het beeld of de tekst doet in relatie tot mij. Niet of de werkelijkheid beantwoordt aan die tekst of dat beeld. Sterker: er is geen werkelijkheid waarnaar de tekst verwijst. God bestaat niet, zegt dominee Hendrikse.

Maar met God verdwijnen ook de hemel en de hel. Met God verdwijnt de zondeval en de historiciteit van de Bijbelse boodschap. Het speelt zich af tussen jou en het woord, in het hoofd van de schrijver en de lezer.

Dat is geen geringe twijfel om doorheen te worstelen. Hendrikse lukt het: hou het bij de ervaring. Wat er achter de woorden ligt, zal geen sterveling ooit weten. Echt religieuze ervaring is te vinden in de symbolen die de mens zelf aanbrengt bij het leven. Je ondergaat een natuurervaring en haast ongemerkt rolt er uit je mond: God, wat mooi. God is er niet, maar Hij gebeurt.

Die terugval op de ervaring zie ik als een pendelbeweging. Niet alleen bij Hendrikse. Ook bij Boele Ytsma en bij Andries Knevel. Bij alle drie heb ik dezelfde waarneming: zij zitten in dezelfde pendelbeweging en ik kan op dat spoor geen andere consequentie trekken dan die van prof. Kuitert: alles wat van boven gezegd wordt, komt van beneden.

Pendelbeweging
Het wordt tijd dat deze stelling wordt tegengesproken. Niet door in de pendelbeweging nu lekker stoer de tegenovergestelde kant te kiezen. Ik begon al bij de 'pijp van Magritte' te zeggen dat hij gelijk heeft: dat beeld is geen pijp. Dus wij moeten het gelijk van de bovengenoemde stelling erkennen. Vanzelf is er geen 'gouden tablet' te vinden dat regelrecht uit de hemel kwam. Alle waarheid is door mensenhand gegaan. Geen waarheid uitgesloten. Dat betekent dat het er alles toe doet om die mensenhand goed in het oog te houden. Het is grote winst dat wij vandaag veel meer weten van de menselijke auteur, van wat een oude oosterling dacht, wat een mythe is of een fabel. Het heeft ons inzicht gegeven in fijnzinnige details en de tekst van de Bijbel beter doen verstaan.

Maar dat verstaan is tenslotte toch gericht geweest op realiteit! Wie dit mystificeert, neemt de kern weg van wat geloven is. De kern is nu juist die totaal anderssoortige schok. C.S. Lewis zegt in het boekje Miracles : ,,U hebt een soortgelijke schok eerder meegemaakt in verband met veel kleinere zaken: toen ineens bij het vissen voor het eerst de lijn strak trok in je hand, of als je ineens iemand hoort ademen naast je op een eenzame nachtelijke wandeling in het bos. Zo gaat het hier ook: de schok komt precies op het moment dat de sensatie van leven wordt gecommuniceerd langs de lijn die we volgden. Het is altijd schokkend als we leven ontmoeten waar wij dachten alleen te zijn. Pas op, roepen we: het leeft! Daarom zijn er zo velen die zich juist op dit punt terugtrekken en niet verdergaan met het geloof''.

Wat ik met dit citaat en mijn artikel wil bepleiten, is de realiteit in het oog te houden en niet te vallen in de valkuil van de introspectie.

Ds. Wim Rietkerk is auteur van 'In dubio: Handboek voor de twijfelaar'.

Dit artikel is een samenvatting van een bijdrage in het tijdschrift 'Lev' van L'Abri Nederland.

Reacties (26)