Anderhalf uur heeft de anglicaanse bisschop van Durham, in het noorden van Engeland, in zijn drukke agenda voor het Nederlands Dagblad . ,,Een christelijk dagblad? Interessant. Komt dat voort uit de holistische visie op de samenleving van Kuyper en zo?'' Vervolgens gaat hij uitgebreid in op vragen over Paulus en Jezus, Luther en Tom Wright zelf, de bisschop en de theoloog. Anderhalf uur is beperkt, maar erg is dat niet: Wright is een spraakwaterval, die af en toe inhoudt om ruimte te geven voor een vraag, en dan met hernieuwde kracht verder meandert.

Schrijven gaat hem waarschijnlijk even snel af: ondanks zijn drukke baan blijft hij publiceren. Sinds 2003 is Nicholas Thomas Wright (op 1 december wordt hij zestig) bisschop. Daarvóór studeerde hij - klassieke geschiedenis en theologie - in Oxford en doceerde in Engeland en Canada. Hij schrijft veel voor gewone Bijbellezers. Nieuwe theologische inzichten verwerkt vanuit een vast geloof in de betrouwbaarheid van het evangelie.

Druk? ,,Ach, van vrienden die hoogleraar zijn, hoor ik dat ze niet méér tijd hebben om onderzoek te doen dan ik. Bisschop en theoloog, ze lopen voortdurend in elkaar over. Als het goed is, word je een beter nieuwtestamenticus als je voor de opdracht van de kerk in de echte wereld werkt. Want het Nieuwe Testament is geen verzameling prettige ideeën. Het gaat om God die in deze wereld inbreekt via het leven van Jezus. Hij moet bij de mensen gebracht worden die dat het meest nodig hebben.''

Luther
Hij legt net de laatste hand aan een antwoordboek op John Piper, een Amerikaanse voorganger die hem heftig heeft aangevallen op zijn Paulusvisie. Hij pakt Pipers boekje - The Future of Justification - erbij. ,,Hier, op de achterflap staat: 'Als pastor wil John Piper dat mensen hun vertrouwen in niets of niemand anders stellen dan de gekruisigde en opgestane Heer.' Dan denk ik: oh, dus Tom Wright leert dat mensen wel op iets anders moeten vertrouwen? Dat is frustrerend, want ik heb er veel over geschreven, zo helder als ik kan, en als ik dan toch zo word misverstaan ...''

In Nederland lopen de gemoederen op dit punt minder hoog op. Niet alleen omdat het 'New Perspective' vooral een Engelstalige aangelegenheid is. Ook, denkt Wright, omdat Nederland overwegend calvinistisch is. Hij bestrijdt vooral de lutheranen, die volgens hem al honderdvijftig jaar dominant zijn in de wereld van nieuwtestamentici.

,,Het lutheranisme, zo ontdekte ik toen ik dertig jaar geleden de Reformatie bestudeerde, heeft een extreem negatieve visie op de wet. De wet veroordeelt je. Maar dan komt Christus en Hij zet de wet opzij. Calvijn heeft daar nooit genoegen mee genomen. De gereformeerde traditie zegt: God bevrijdde Israël uit Egypte en gaf toen de wet, niet als ladder van goede werken om voor God aanvaardbaar te zijn, maar als leefstijl voor mensen die God al gered heeft door de exodus. Ik weet nog dat ik Calvijn na Luther las met een zucht van opluchting: Calvijn heeft zo'n groot totaalbeeld van God en Gods plannen.

Paulus keert zich niet tegen het soort werkgerechtigheid waaraan wij vaak denken. Waartegen dan wel? De rabbijnen leerden niet zozeer: we houden de wet en daardoor worden we behouden, maar: als we de wet houden, zijn wij apart van de andere volkeren. En Paulus' kritiek is dan in Romeinen en Galaten, dat ze zich apart houden. Want de Joden waren geroepen ter wille van de wereld.

En dan valt alles in Romeinen en Galaten op z'n plaats. Als je vanuit dit idee gaat lezen, en ziet hoe het betoog dan hoofdstuk voor hoofdstuk, stap voor stap klopt, dat is mooi. Voor mij is exegese het begin en einde van alles.''

De verwarring ontstaat misschien doordat u lijkt te zeggen dat we uiteindelijk geoordeeld zullen worden op onze werken.

,,Het grappige is: dat zeg ik niet, dat zegt Paulus in Romeinen 2: 'Wie de wet naleeft zal voor God rechtvaardig zijn'. Hoe leef je dan de wet na? Daar heeft Paulus het over aan het eind van hoofdstuk 2 en 3 en in hoofdstuk 8 en een spectaculair gedeelte in hoofdstuk 10. De meeste mensen zien alleen dat vers aan het begin en ze denken: dat lukt toch niemand, dus dat zetten we opzij en we volgen een andere route.

In 2 Korintiërs 5 vers 10 zegt Paulus: 'Wij moeten allen voor de rechterstoel van Christus verschijnen, zodat ieder van ons krijgt wat hij verdient voor wat hij in zijn leven heeft gedaan, of het nu goed is of slecht.' In Romeinen 14 hetzelfde, in de context van het niet oordelen over je naaste. En op diverse plaatsen in 1 Korintiërs heeft hij het over een komend oordeel 'naar onze werken'.

Dus als in jouw theologie geen plek is voor die verzen van Paulus met hun volle gewicht, ben je dan nog een Bijbels theoloog?''

Heeft Luthers levensverhaal de exegese vertekend?
,,Natuurlijk. En een goede lutheraan zal zeggen: Tom Wright, jouw levensverhaal vertekent het ook weer. Iedereen leest door zijn eigen bril. Daarom hebben we publiek debat nodig, zodat mensen met hun verschillen in invalshoek, context en levensverhaal samen verder kunnen komen.''

Geest
,,Probleem is dat de rechtvaardigingsleer steevast twee zaken tussen haakjes zet die Paulus er altijd bij betrekt: het in Christus zijn en de heilige Geest. Je kunt niet aan rechtvaardiging volgens Paulus doen zonder het kader van de Drie-eenheid. Voor Paulus is de Geest degene door wie het leven wordt vernieuwd.

Soms wordt gezegd: dan doe jij het niet meer, maar is het honderd procent de Geest. Maar Paulus zegt het andersom: u was een slaaf van de zonde, maar door de Geest bent u bevrijd om echt mens te zijn.

Wat de hele reformatorische traditie mist - luthers, calvinistisch, anglicaans, maakt niet uit - is een serieuze confrontatie met sommige uitspraken van Paulus. Zoals in Romeinen 8 vers 12: 'Als je je laat leiden door je eigen wil, zul je sterven, maar als je je zondige wil doodt door de Geest, zul je leven'. Wat zegt hij daar: je kunt je behoud nog verliezen? Volgens mij niet. Hij zegt: jij moet de morele keus maken. Je bidt om de Geest en dan merk je dat je in staat bent het goede te kiezen. Dat zal niet altijd lukken en dan is er ook voor een christen altijd de weg van berouw en vergeving. Dat zijn dan geen legalistische werken, die meewerken met de genade - de enige keer dat Paulus die term gebruikt, is het positief, in 2 Korintiërs 6 vers 1: Er is niks mis met meewerken met God. Wil je soms met je armen over elkaar achterover gaan leunen en God alles laten doen? Meewerken met God betekent niet: nu moet ik hard m'n best gaan doen, anders word ik niet behouden, maar: halleluja, God heeft me zijn Geest gegeven, daardoor kan ik deze verleiding weerstaan, kan ik ergens het evangelie gaan brengen.''

Zegt u dus: de reformatorische traditie is te veel bezig met rechtvaardiging en te weinig met heiliging?
,,Dat is lastig, want je kunt moeilijk té veel met rechtvaardiging bezig zijn. Maar bij Paulus gaat het heel vaak niet om redding voor het individu. God heeft Israël geroepen, om door Israël de wereld te behouden. Het probleem is dat Israël alleen aan haar eigen redding denkt en de wereld vergeet. En het gevaar is dat christenen dezelfde fout maken. Alsof het enige wat ertoe doet is: ga ik naar de hemel? Terwijl het evangelie gaat om de komst van Gods koninkrijk op aarde, zoals in de hemel. En om God, die mensen roept om te delen in zijn soevereine, liefdevolle, helende heerschappij over de wereld, om zijn werktuig te zijn voor heling van de kosmos. Het kan lijken alsof de zon om de aarde draait, alsof de rechtvaardigingsleer draait om ons. Maar het draait om Gods koninkrijk. Daar moeten we ons steeds weer op richten.

Ik was pas in Hartlepool, een grauwe havenstad. Daar heeft een kerk een stuk van een buurt schoongemaakt en opgeknapt. Mensen zullen vragen: wat heeft dat te maken met persoonlijk behoud? Het antwoord is: dat heeft van alles te maken met Gods koninkrijk, met God die zaadjes plant en kijkt hoe ze groeien. En het creëert een context waarin mensen gaan vragen: wie is die God? En waarom doet de kerk zoiets?''

Gnostiek
Behalve met Paulus heeft Tom Wright zich veel beziggehouden met de historische betrouwbaarheid van de evangeliën, en van wat we daaruit weten over het leven van Jezus. ,,De persoon van Jezus heeft altijd centraal gestaan in mijn leven. Toen ik zes of zeven was, wist ik al dat Jezus voor mij gestorven was. Dat vond ik heel bijzonder en prachtig en verbijsterend. Nu bid ik voor mijn kleinkinderen, dat ze dat ook zullen ontdekken. Maar nu is ook het besef dat Jezus bij mij is - in de Schrift, in het sacrament, in het dagelijks leven - erg belangrijk.

En toch blijft Hij ook dan ongrijpbaar. Hij gaat steeds vooruit, Hij zegt: er is meer, hier is een nieuwe uitdaging, het zal niet meevallen maar ik wil dat je eraan begint.

Christen zijn betekent: je zet Jezus in het middelpunt en al het andere - God, de wereld, jijzelf, leven, schoonheid, kunst, rechtvaardigheid, fantasie - begrijp je rondom Hem. Dat is de constante worsteling voor de kerk.''

U hebt ook geschreven over de hype rondom de Da Vinci Code en het Judas-evangelie. Waarom is gnostiek ineens zo populair, denkt u?
,,Mensen willen ontdekken wie ze diep van binnen zijn en daar een fijn gevoel over hebben. Gnostiek is geen evangelie van verlossing. Het is een boodschap van ontdekken wie je bent, en hoe je meer plezier uit het leven kunt halen. Het is een advies, geen goed nieuws. Dat is een wereld van verschil. Bij nieuws zeg je: heb je het gehoord? Er is iets gebeurd wat de wereld verandert en waardoor ik mijn plek opnieuw moet vinden.

Jezus zegt juist: als je diep in jezelf gaat kijken, kom je allerlei onprettige dingen tegen die opgeruimd moeten worden. Een vriend van mij werd christen toen hij zestien was. Toen hij het aan zijn moeder vertelde, zei ze: je bent gehersenspoeld! Hij zei: als u mijn hersenen kende, zou u zien dat die wel een spoelbeurt konden gebruiken.''

Wat weten we eigenlijk van 'de historische Jezus'? Is er niet gewoon te weinig materiaal voor echt historisch onderzoek?
,,Nee, er is juist te veel. We weten haast meer over Jezus dan over wie dan ook uit de klassieke oudheid. Het echte probleem is dat de kerk in het Westen niet precies weet waar de evangeliën voor dienen. Ze heeft een rechtvaardigingsleer opgebouwd, grotendeels paulinisch, en toen de evangeliën gebruikt om ook daaruit stenen op te diepen voor dat grotendeels paulinische bouwwerk. Verder hebben we met de Jezusverhalen weinig gedaan. Dat liet ruimte voor de linkerflank om te zeggen: dat waren mythen die de vroege kerk vertelde om het eigen geloof te ondersteunen.

Maar Jezus was een echt mens, die Gods koninkrijk aankondigde, stierf onder het gewicht van het kwaad, opstond om een nieuwe schepping te lanceren, en zich daarbij bewust was van zijn roeping om te zijn en te doen wat God in het Oude Testament over Hem had voorzegd.

Elke generatie moet er weer mee bezig zijn, wie Jezus was in de geschiedenis. Anders geloven we niet echt dat Hij werkelijk mens is geweest. Je krijgt het beeld nooit compleet zodat je Jezus precies begrijpt. Een volgende generatie komt hopelijk weer met nieuwe inzichten die ik over het hoofd heb gezien.''

Charismatisch
Er zijn in Nederland andere issues dan het 'nieuwe perspectief' op Paulus. Bijvoorbeeld charismatische vernieuwing. Vindt u dat de protestantse traditie aanvulling of correctie nodig heeft uit charismatische hoek?

,,We zitten hier in het huis van de bisschop van Durham. Honderd jaar geleden studeerde hier een jonge priester, Alexander Boddy, bij bisschop Lightfoot. Op een avond zei Lightfoot onder het eten: ik geef jou een parochie in Sunderland. Een lawaaierige en vervuilde buurt vol zware industrie. Daar werkte Boddy wel tien, vijftien jaar en toen brak er een charismatische vernieuwing door. Niemand deed in die tijd aan spreken in tongen, niemand verwachtte dat. Het was heel bijzonder.

Ik vind altijd dat God kan doen wat Hij wil. Ik ken mensen die wonderlijk genezen zijn op het gebed. Ik ken mensen van wie het hele leven veranderd is door zo'n charismatische ervaring, inclusief spreken in tongen. Ik weet ook dat die beweging soms zo'n obsessie heeft met charismatische verschijnselen, dat ze helemaal vergeten is dat het evangelie erom gaat Gods liefde naar de wereld te brengen, niet om wonderbaarlijke geestelijke ervaringen voor jezelf.

In Londen heb je de thuishaven van de Alpha-cursus, de kerk van Holy Trinity Brompton. Vijftien jaar geleden bestond de vrees dat het daar helemaal in de richting van die bijzondere uitingen van de Geest zou gaan, de Torontozegen enzovoort. De bisschop van Londen heeft op een dag gezegd: mooi hoor, al die yuppen die van hun nieuwe spiritualiteit genieten, maar zou dit ook werken in gevangenissen? Dat gaan we proberen, zeiden ze. En de Alpha-cursus draait nu in een kwart of een derde van de Britse gevangenissen. Dat is fantastisch.

Dus ja, we hebben de charismatische beweging nodig, maar dan de echte beweging van de Geest, niet maar een cultureel fenomeen. Het gevaar van het charismatische is dat het simpelweg samenvalt met de postmoderniteit. De muziek doet dat in elk geval. De klassieke liederen, oud en modern, hebben een flow . In veel nieuwe worshipliederen is de melodie gefragmenteerd. Best, maar daar hebben mensen niet genoeg aan, op den duur. Want een melodie vertelt een verhaal, de Bijbel vertelt een verhaal en God schrijft zijn verhaal in ons leven en in onze cultuur. Als je dat fragmenteert, is het wel leuk om te zingen, met al die refreinen en zo, maar je vormt er geen nieuwe generatie mee.

Maar waar de charismatische beweging op haar best is, gaat ze - gedreven door de energie van de Geest - erop uit om Gods werk te doen in de wereld.''

Nog een punt waar het in Nederland vaak over gaat: hoe kijkt u aan tegen de verhouding met de Rooms-Katholieke Kerk?
,,Aha! Dat is interessant. Wij spelen elk jaar een partijtje golf, katholieke tegen anglicaanse voorgangers. - Ja, golf is voor mij een manier om te ontspannen. Ik vind dat iedere bisschop iets moet hebben waarvan het niet geeft dat hij er slecht in is.

Veel katholieken lezen mijn boeken, ik spreek vaak voor katholieken. We zijn in een fase dat we een context van vriendschap en vertrouwen moeten laten groeien, waarin we dan ook de lastige vragen kunnen stellen: over Maria, de paus, rechtvaardiging. Het is niet: óf we herenigen morgen, óf we praten nooit meer met elkaar.''

Zijn er nog verschillen in de rechtvaardigingsleer?
,,Ja en nee. Het hangt ervan af waar je dat begrip voor gebruikt. Stel, iemand heeft nog nooit een auto gezien en hij ziet een foto van jou aan het stuur. Dus hij denkt dat de auto eigenlijk alleen maar stuur is. En het is waar, zonder stuur krijg je gauw problemen. Maar je hebt ook een motor nodig, een volle tank benzine, banden enzovoort. Het begrip 'rechtvaardiging' wordt soms gebruikt om alles te dekken, alsof het stuur de hele auto is. Alsof rechtvaardiging betekent: uitverkiezing, verlossing, heiliging, vernieuwing, laatste oordeel. En dan zeggen ze: daarin verschillen we.

Als je onderscheid maakt, zeggen velen van mijn katholieke vrienden: wij zeggen hetzelfde. Misschien net iets anders op een paar punten, maar ook voor een goede katholieke theoloog begint alles bij Gods genade. En laten we daarbinnen dan bespreken wat rechtvaardiging door het geloof betekent.''

Reacties (1)