APELDOORN - ,,Het was een echt monnikenwerk'', verzucht de 45-jarige promovendus Marten van Willigen uit Apeldoorn in zijn studiekamer. De boekenplanken staan vol met Latijnse en Griekse banden, want Van Willigen doceert ook klassieke talen op het Gymnasium Apeldoorn. ,,Ik heb twaalf jaar over mijn onderzoek gedaan. Maar ik heb het altijd als een toegift ervaren eraan te mogen werken.''

Deze week promoveert hij in Nijmegen op een preek van Ambrosius over het Jozefverhaal uit het Oude Testament. Ambrosius wordt gerekend tot een van de kerkvaders - gezaghebbende leiders van de kerk uit de eerste vier eeuwen na Christus. Hij leefde van 337 tot 397 en was vanaf 374 tot aan zijn dood bisschop van Milaan.

In zijn proefschrift heeft Van Willigen de oorspronkelijke tekst van Ambrosius' preek over Jozef proberen te achterhalen. Die tekst heeft hij vervolgens vertaald en woord voor woord van commentaar voorzien, daarbij vooral lettend op de bronnen waaruit Ambrosius heeft geput.

Reiswagen
,,Ambrosius was een bijzonder sympathiek mens'', steekt de promovendus van wal. ,,Hij was vooral goed in de omgang met de medemens. Dat is indrukwekkend.''

Toen Ambrosius in zijn jonge jaren als jurist naar Milaan kwam, de hofstad van het toenmalige Romeinse rijk, raakte hij betrokken bij het conflict rond de Arianen, dat toen in het hele rijk speelde en ook in Milaan oplaaide. De Arianen waren volgelingen van de Alexandrijnse priester Arius uit de derde eeuw die beweerde dat Christus niet goddelijk was. Deze stroming dreigde het christendom te verscheuren.

Ambrosius bemiddelde zo goed in het conflict dat hij tegen wil en dank uitgeroepen werd tot nieuwe bisschop van de stad. ,,Daar zat hij eigenlijk niet zo op te wachten'', aldus Van Willigen. ,,Hij dook ergens onder en toen zijn adres bekend werd, vluchtte hij in een reiswagen. Maar in die reiswagen drong het tot hem door dat het misschien wel Gods wil was dat hij bisschop werd. Dus keerde hij om en reed terug.''

Als bisschop had Ambrosius veel invloed op zijn tijdgenoten, onder andere op de jonge Aurelius Augustinus (354-430), die zich in 384 als leraar in de welsprekendheid in Milaan vestigde. Na zijn bekering zou Augustinus uitgroeien tot de meest invloedrijke theoloog uit de vroege kerk.

,,Augustinus bewonderde Ambrosius zeer'', zegt Van Willigen. ,,Ambrosius was niet alleen welbespraakt, maar verplaatste zich ook echt in de ander. Dat merk je aan zijn brieven, die persoonlijk, warm en invoelend van toon zijn. Die warmte komt ook in zijn preken naar voren. Hij identificeerde zich met de luisteraar, ging naast ze staan.''

Toch trok Ambrosius ook fel van leer tegen de Arianen. Hoe valt dit te rijmen met zijn warme, pastorale persoonlijkheid? Volgens Van Willigen vond Ambrosius het belangrijk dat de Bijbelse boodschap overeind bleef. ,,Invoelend is niet hetzelfde als gebrek aan inzicht'', aldus de promovendus. ,,Ambrosius' daden werden gedragen door een diepe innerlijke drang. Dat spreekt mij aan. Want de resultaten liegen er niet om. Hij heeft op het concilie van Aquileia (381) het arianisme eigenlijk definitief kunnen keren.''

Dat concilie, geeft Van Willigen toe, verliep niet helemaal eerlijk, want Ambrosius nodigde bewust de Ariaanse bisschoppen niet uit. Zij werden in hun afwezigheid veroordeeld.

,,Tja, wat is eerlijk...'', zegt Van Willigen op een wat vermoeide toon. ,,De vraag is: wat doe je in oorlogstijd? Want dat was het, ze voerden een theologische oorlog. En dan stuit je natuurlijk op diepere vragen. Oorlogsvoering, is dat wel of niet christelijk? Dat is een moeilijke vraag. Hoe dan ook, ik denk niet dat Ambrosius de situatie bewust heeft gemanipuleerd. Wel wilde hij een duidelijke grens trekken. In die tijd kon je niet anders. Wij kunnen er achteraf wel heel comfortabel over oordelen, maar als je wordt vervolgd en gemarteld, is die scherpte heel begrijpelijk. Het ging om leven en dood. Wij zijn natuurlijk keurige mensen geworden, wij hebben onze nuanceringen. Maar projecteer die niet op de vroege kerk. Maak van een chaotisch schilderij van Karel Appel geen nette Rembrandt.''

Typologie
Ambrosius maakte in zijn Bijbeluitleg veel gebruik van typologie. Dat betekent dat hij de verhalen uit het Oude Testament als voorafschaduwingen - typen - van Christus interpreteerde.

,,Bij de kerkvaders worden we geconfronteerd met een manier van uitleggen die heel anders is dan we gewend zijn'', zegt Van Willigen. ,,Daar kunnen we iets van leren. Want kennelijk kan de Bijbel dat aan. Kennelijk laat Gods openbaring zeer uiteenlopende uitleggingen toe.''

Hoewel veel christenen tegenwoordig het Oude Testament ook 'christologisch' lezen, is er volgens Van Willigen toch een verschil met de typologische lezing van Ambrosius.

Hij noemt als voorbeeld de twaalf zonen van Jacob. Ambrosius ziet ze als voorafschaduwing van de twaalf apostelen. ,,Dit heeft tot gevolg dat Ambrosius het plan van Jozefs broers om Jozef te vermoorden niet serieus neemt'', aldus Van Willigen. ,,De broers deden volgens Ambrosius maar alsof. Want ze zijn voorafschaduwingen van de apostelen, en de apostelen zouden zoiets toch nooit doen? Dat is de redenatie van Ambrosius.''

Laat Ambrosius het Oude Testament daarmee niet buikspreken? ,,Nee, dat gaat mij veel te ver'', zegt Van Willigen. ,,Er is natuurlijk wel een spanningsveld. Wij zouden bepaalde typologische beelden geforceerd noemen. Terwijl men in vroege kerk vanuit een heilige gedrevenheid echt dacht dat die beelden de diepere betekenis van de tekst blootlegden. Die overtuiging hebben wij niet meer.''

Van Willigen, zelf lid van de Gereformeerde Bond in de Protestante Kerk Nederland, lijkt dat te betreuren. ,,Door de typologie van Ambrosius staat Christus steeds in het middelpunt. Dat geeft te denken. Onze exegese is daar naar mijn gevoel vaak te weinig op gericht. Terwijl Christus hèt voorbeeld ter navolging is. Dat wordt door Jozefs geschiedenis mooi geïllustreerd. Jozef neemt geen wraak op zijn broers. In die zin is hij navolger van Christus.''

Kraai
In zijn dissertatie toont Van Willigen aan dat Ambrosius voor zijn preek veelvuldig gebruik heeft gemaakt van reeds bestaande bronnen. Misschien, denkt Van Willigen, had Ambrosius' tijdgenoot Hiëronymus (349-420) wel gelijk, toen hij de bisschop van Milaan vergeleek met een zwarte kraai die met andermans kleurige veren pronkt. ,,Maar dit komt ook doordat Ambrosius van de ene dag op de andere in zijn functie is gezet. En eenmaal bisschop had hij het verschrikkelijk druk'', aldus de classicus. Volgens hem heeft de kerkvader dus nooit de tijd gehad om met originele eigen uitleggingen te komen.

,,Tegenwoordig doen veel dominees het niet anders en pakken ze een commentaar uit de kast. Dat Ambrosius niet uitblinkt in originaliteit vind ik niet zo'n bezwaar. Zijn warme menselijke betrokkenheid, dat is wat hem zo bijzonder maakt.''

Om dat duidelijk te maken leest Van Willigen enkele passages uit Ambrosius' preek voor. ,,Dat is toch prachtig'', zegt hij, als hij weer opkijkt van het boek. ,,Ambrosius stelt Gods zoekende liefde centraal. Wat mij betreft hoort Ambrosius bij de absolute top van de vroege kerk. Op de tweede plek, direct achter Augustinus.''

Reacties