Inmiddels zitten daar iedere zondag bijna zesduizend mensen. Hij schreef een boek, The Reason for God, en drong onmiddellijk door tot de bestsellerlijst van The New York Times. Het is lang geleden dat een theoloog zoveel aandacht kreeg.

Hij grinnikt even. ,,Nou, theoloog, ik weet niet of ik dat wel ben.'' Het tekent Keller, die zichzelf in de eerste plaats als prediker, pastor en kerkplanter ziet. ,,Ik heb weliswaar een aantal jaren op Westminster Theological Seminary colleges gegeven als hoogleraar praktische theologie, maar daarna ben ik naar New York getrokken om kerkplanter te worden. Dát ben ik.''

In alles is Keller een typische stadsdominee: hij praat soepel en helder gestructureerd en heeft vrijwel altijd een goed, eigentijds voorbeeld bij de hand. Keller ademt in het snelle, culturele leven van de hoogopgeleide professionals aan de top van de samenleving. Tegelijkertijd is hij een overtuigde presbyteriaan, een gereformeerde in de Schotse traditie. Het is voor velen een verrassende en ook wat verwarrende combinatie. De een vraagt zich af: hoe kan zo'n vlotte New Yorker zo gereformeerd zijn? Terwijl voor de ander de vraag is: hoe kan zo'n gereformeerde dominee zo bij de tijd zijn?

Rechtvaardigheid
Timothy J. Keller (1950) groeide op in de staat Pennsylvania; zijn familie was al vele generaties luthers. ,,Mijn familie kwam in de jaren 1720-1740 uit Duitsland naar Amerika als onderdeel van een lutherse migratiegolf. We waren bij ons thuis niet erg doordacht luthers, het hoorde er gewoon bij. Maar toen er van alles ging veranderen in de kerk - er kwam een jonge dominee vol sociale bewogenheid, maar met grote twijfels over het traditionele christelijke geloof - gingen we over naar een behoudende methodistengemeente.'

Keller ging studeren aan Bucknell University in Pennsylvania. Daar raakte hij in een existentiële crisis. Het eenvoudige, conservatieve geloof van thuis botste met de maatschappijkritiek die op de universiteit heerste. ,,Het waren de jaren zestig. Als zovele blanken hoorde ik op college hoe slecht de samenleving was en hoe zwarten onderdrukt werden. De grote leider was Martin Luther King. Thuis zeiden mijn ouders en grootouders echter dat hij een communist was. Ze wezen zijn burgerlijke ongehoorzaamheid streng af. En dan te bedenken dat dat nog heel mild was, want de demonstranten organiseerden alleen maar sit-ins in publieke gebouwen. Dat werd beschouwd als buitensporig!''

,,Mijn beeld van de burgerrechtenbeweging was dat die seculier was. Ik realiseerde me niet dat de zwarte kerken erin voorop liepen. Voor hen was het bijbelse verhaal van de exodus leidend. Witte liberalen zeiden: 'Laten we de tijd nemen en de wet niet overtreden, op die manier zullen we alle burgerrechten voor jullie verkrijgen.' De zwarte dominees antwoordden: 'Nee, wij geloven in de leer van de zonde en jullie niet. Met jullie optimistisch vooruitgangsgeloof komen we er niet.' Het was duidelijk voor mij dat de burgerrechtenbeweging gelijk had, maar de witte christenen om mij heen waren ertegen. Mijn crisis was dat ik dacht dat niet-gelovigen voor rechtvaardigheid zijn en gelovigen voor onrechtvaardigheid.''

In zijn zoektocht naar een antwoord op zijn ervaring van crisis zocht hij naar mensen die het christelijk geloof integreerden met betrokkenheid bij sociale gerechtigheid. ,,Ik kwam in contact met een groep studenten, de InterVarsity Christian Fellowship. Er is geen moment in mijn leven geweest waarop ik me heb afgekeerd van het geloof, maar ik twijfelde wel hevig. Op IVF heb ik mijzelf opnieuw toegewijd aan God. Alleen Hij weet of ik daarvoor bekeerd was of niet.''

Keller ging theologie studeren. In die jaren ontmoette hij Kathy, nu zijn vrouw. ,,Zij was overtuigd gereformeerd en ik zag calvinisme toen als een nogal extreme manier van geloven.'' Ze liet hem kennismaken met de klassieke opwekkingsprediker Jonathan Edwards en de Britse apologeet C.S. Lewis. En niet alleen trouwden ze, ook werd Keller presbyteriaan.

,,Ik ben nu happily Reformed , gelukkig gereformeerd. Als je bereid bent zowel de continentale als de Britse gereformeerde theologie tot je te nemen, heb je een enorme hoeveelheid bronnen tot je beschikking. De Britten komen op mij piëtistischer over, zij leggen veel nadruk op het werk van God in de ziel. De continentale gereformeerde theologie is veel filosofischer. Ik ben blij dat ik kan putten uit de traditie van de opwekkingen, maar ook uit Kuyper, Bavinck en Dooyeweerd.''

Sommigen zien een sterke lutherse lijn in Kellers werk lopen, door zijn nadruk op de tegenstelling tussen wet en evangelie. Zelf ziet hij dat niet zozeer als gevolg van zijn lutherse opvoeding. ,,Ik kreeg als theologiestudent college van Richard Lovelace over de opwekkingen. Hij leerde ons dat de opwekkingen plaatsvonden toen predikers mensen tot het inzicht brachten, dat het grootste deel van hun leven zelfrechtvaardiging was. Veel christenen aanvaarden wel dat ze gered zijn door genade en niet door werken, maar weten niet hoe het uitwerkt in hun leven. Op het moment dat christenen er echter achter komen wat de gevolgen zijn van het nieuwe leven, is dat heel bevrijdend en resulteert dat in een moment van vernieuwing.''

Dat inzicht van Lovelace greep Keller. ,,Maar ik wist nog niet hoe ik dat praktisch moest vertalen in een preek, zodat mensen zouden zeggen: zo heb ik er nog nooit over gedacht. Toen hoorde ik echter een preek van Ed Clowney over de gelijkenis van de verloren zoon. Die preek veranderde mijn leven. Ik heb van hem geleerd dat het belangrijk is dat mensen in een preek eerst verlost worden van hun traditionele veronderstellingen van christen zijn, dat ze heel goede personen zouden zijn. Als je er zo in staat, zie je het unieke karakter van het evangelie niet. Clowney leerde me zo te preken dat mensen niet op hun werken steunen, maar alleen op het geloof.'

Kerk in de stad
Binnen de relatief kleine Presbyterian Church in America werd Keller predikant, eerst in een arbeidersstadje in Virginia, en na een periode als docent praktische theologie aan het Westminster Seminary werd hij gevraagd in Manhattan een nieuwe gemeente te stichten.

De stap naar de stad had grote invloed op Keller. ,,Voordat ik naar New York ging, was mijn wereld mijn kerkgenootschap. Maar in de stad ziet je kerkgenootschap er opeens heel klein uit. Ik ben nog altijd met mijn kerkgenootschap verbonden, maar ik zie inmiddels wel dat de wereld groter is dan mijn kleine stam.'

Toen hij door ziekte veel tijd had om te lezen, ontdekte hij The Resurrection of the Son of God van Tom Wright. ,,Dat boek heeft veel voor me betekend.'' De Britse nieuwtestamenticus en latere anglicaanse bisschop gaf Keller een nieuwe kijk op de opstanding van Jezus. ,,Hij maakt de opstanding, naast een historisch feit, ook heel concreet. Veel christenen denken dat het doel is naar de hemel te gaan, maar het echte doel ligt hier op aarde; de aarde zal er altijd zijn. Niemand anders gelooft dat, de moslims niet, de boeddhisten niet. Ook de seculiere mensen geloven het niet, zij denken dat de wereld ten onder gaat door de dood van de zon. Wij zijn de enigen die zo toegewijd zijn aan de aarde, omdat God daarop betrokken is in heel materiële zin. Wright haalde me uit een vorm van piëtisme en dualisme dat heel diep in het christendom zit.'

In Kellers denken zijn de materiële wereld en de hedendaagse cultuur erg belangrijk. Dat is de wereld waarbinnen het evangelie baan breekt. In Amerika en Engeland wordt een theologie die zoekt naar een verbinding tussen geloof en hedendaagse cultuur, public theology genoemd - publieke theologie. ,,Een goede publieke theologie geeft antwoorden op de vraag welke rol het geloof speelt voor gemeenteleden in het publieke domein, in de samenleving en in de politiek.''

Kellers openheid voor wat nu publieke theologie wordt genoemd, herleidt hijzelf tot de Nederlandse theoloog Herman Bavinck. ,,Als student heb ik destijds alles van hem gelezen wat in het Engels verkrijgbaar was. Dat was niet veel. In de jaren vijftig verscheen The Doctrine of God en daarnaast Our Reasonable Faith . Pas recent hebben we de vier delen van de Gereformeerde dogmatiek in het Engels. Nu pas! Als ik studenten zou moeten lesgeven in systematische theologie, dan zou ik ze de hele Gereformeerde dogmatiek laten lezen. Van Bavinck heb ik geleerd vroomheid en openheid naar de cultuur te combineren. Ik zeg: lees Bavinck en je vindt de integratie waar ik voor sta.''

De inzichten opgedaan in de neocalvinistische theologie heeft Keller verwerkt in de organisatie van Redeemer. ,,We hebben vier bedieningen, vier manieren van verbinden: eredienst en evangelisatie (mensen verbinden aan God), gemeenschapsvorming (mensen verbinden aan elkaar, ook als getuigenis aan de cultuur), geloof en werk (verbinden van privé- en publiek leven) en rechtvaardigheid en bewogenheid (de gemeente verbinden met de noden van de stad). En er is een vijfde, gemeentestichting. Daarin komen die vier bedieningen samen in een groter geheel.''

Prediking
Kellers hoofdtaak in Redeemer zijn de zondagse preken. Hij is vooral een grootmeester in het contextualiseren van de bijbelse boodschap in de leefwereld van de vlotte hoogopgeleide professionals in New York. Hoe doet hij dat?

,,Contextualisering is die dingen uit het christelijk geloof kiezen die goed aansluiten bij je cultuur en dat brengen op een manier die mensen raakt. Je begint met dingen die mensen graag willen horen, en daarna zeg je: als je consequent wilt zijn, dan moet je ook dingen accepteren die je niet graag hoort.''

,,Westerse mensen weten dat in de Bijbel staat dat God liefde is. Dat willen ze ook graag horen. Daarna ga je door: de meest liefhebbende daad van God is dat Hij de zonde van een mens niet accepteert. Als ik een vriend heb en ik houd van hem, dan zal ik met hem gaan praten als hij zichzelf kwaad aandoet, ook al heeft hij het liever niet. Dus als je gelooft dat God liefde is, dan móet Hij je wel over je zonde vertellen. Omdat je een zondaar bent, kun je alleen door genade gered worden.''

,,Ik hoorde onlangs een mooi voorbeeld. Een vriend van mij zit in de zending in Korea en werkt daar met prostituees. Hij begint daar met de leer van de uitverkiezing! Dat waren vrouwen die niet van zichzelf hielden, en zij konden Gods liefde pas accepteren toen de zendeling zei dat God soeverein is en dat Hij mensen kiest. Als Aziatische mensen in een hiërarchische samenleving voelden zij zich door dat idee totaal niet aangevallen. Dat is voor hen begrijpelijk. Mijn vriend werkte dus vanuit het idee van een heilige, soevereine God om hen te brengen bij genade.'

Voor contextualisering is het van groot belang de cultuur te kennen. ,,Voor mij zijn contextualisering en apologetiek nauw verwant. Je moet de cultuur binnengaan, want als je mensen alleen confronteert zonder dat je hun cultuur kent, zullen ze niet luisteren. Als je te weinig contextualiseert, maak je een afgod van je eigen cultuur en wek je de suggestie dat het evangelie samenvalt met jouw cultuur. Er is echter ook een andere kant. Als je te veel contextualiseert, verlies je ook het evangelie, want je omarmt de cultuur en levert jezelf uit. Met de ene noch de andere strategie zul je mensen veranderen. Je moet dus de cultuur binnengaan, je laat zien dat je van mensen houdt en je benoemt de dingen in hun cultuur die goed zijn - dat is algemene genade. Je laat zien dat het christelijk geloof dingen promoot die zij ook graag promoten. Je valt hen bij en op zeker moment zeg je: als je dat gelooft, dan moet je ook dit geloven. Eerst ga je dus de cultuur binnen en daarna daag je die zelfde cultuur uit.''

Wat betekent dat nu in de praktijk voor predikers? Hoe moeten zij hun cultuur leren kennen? ,,Lezen, muziek luisteren, naar de film en het theater gaan. Stort je in de cultuur. Maar het belangrijkste is dat je relaties aangaat met mensen die heel anders zijn dan jijzelf. Als je vrienden in de cultuur hebt, dan zullen ze jou attenderen op de boeken en films waarmee je hen kunt begrijpen.''

Een uitgebreidere versie van dit interview verschijnt komende week in het tijdschrift Wapenveld (www.wapenveldonline.nl).

Reacties