DIDAM - Volgens plan in 2012 krijgt de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) een nieuw liedboek. Dat wordt niet meer zo'n ,,bundel uit één stuk'' als het huidige Liedboek voor de kerken, zegt Pieter Endedijk. Het landschap van kerk en liturgie is veranderd. De verscheidenheid aan stromingen en stijlen - van basisbeweging tot evangelisch en alles daar tussenin - zal erin vertegenwoordigd zijn.

Maar niet als allegaartje, hoopt Endedijk, en ook niet zó dat elke stroming als het ware haar eigen afdeling in het liedboek heeft. ,,Laat je verrijken door de rijkdom van de ander. Wees bereid je te laten verrassen'', bepleit hij.

Per 1 oktober is Endedijk aan de slag gegaan als coördinator voor de samenstelling ervan. Voor hem komen in die nieuwe functie twee roepingen bij elkaar: hij studeerde eerst af als (kerk)musicus en schoolde begin jaren negentig om tot predikant. Vorige week zondag nam hij afscheid van zijn gemeente in Didam. En hij kan een zaal bespelen en mensen aan het zingen krijgen - wat hij de komende jaren veel zal doen op avonden in het land, om alvast van nieuwe liederen te laten proeven.

Endedijk (1954) is voor vijf jaar benoemd, in dienst van de Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied (ISK).

Dus dat nieuwe liedboek komt er toch! Jarenlang was er sprake van een 'Liedboek 2000', daarna bleef het een tijd stil. Vanwaar alle vertraging?
,,Ja, dat magische jaartal is erop geplakt toen medio jaren tachtig de eerste ideeën voor een nieuw liedboek opkwamen. Ik denk dat we die term te lang zijn blijven gebruiken. Het is nooit de bedoeling geweest dat er per se in 2000 een nieuwe bundel zou zijn.

De synode was in april unaniem in haar steun voor een nieuw liedboek. Inclusief de synodeleden van de Gereformeerde Bond, al zullen veel bondsgemeenten de gezangenbundel niet gebruiken. Zo ruimhartig waren de 'bonders'. Onder andere omdat alle 150 psalmen in het liedboek blijven, denk ik.''

Blijft de psalmberijming van 1968, die in het Liedboek van 1973 terecht kwam, ongewijzigd?
,,Ja, misschien op een enkele stilistische kleinigheid na. De kwaliteit is nog steeds hoog en ik denk dat je moet zeggen: we hebben op dit moment de dichters niet om de psalmen nieuw te berijmen. Er worden wel andere vormen van psalmzingen opgenomen.''

Wat zijn de komende vijf jaar de voornaamste hobbels?
,,De grootste uitdaging wordt, of we de verschillende stromingen in de kerk via het lied misschien dichter bij elkaar kunnen brengen. Nederland is erg gepolariseerd op dit gebied. Dat is eigenlijk vreemd en het klopt ook niet in de praktijk. In de Evangelische Liedbundel staat ook Huub Oosterhuis. Zeg je: ik wil alleen Oosterhuis zingen, dan doe je je tuinhek dicht en mag er niets meer bij. Sommige mensen sluiten liederen uit als de stijl hun niet aanstaat. Het doet me denken aan mijn begintijd op het conservatorium in 1972: popmuziek kón toen nog helelemaal niet.

Ik zoek bínnen verschillende stijlen naar kwaliteit. En ik hoop dat mensen zeggen: bepaalde liederen zijn misschien niet voor ons, maar wel voor de kerk als geheel.''

Een brede bundel waar voor iedereen wel wat in staat, maar waar niemand zich echt in herkent. Is dat niet een risico?
,,Ja, dat moeten we dus zien te voorkomen. Dat doen we door de eindgebruiker van meet af aan te laten meekijken. Vanuit de Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied worden werkgroepen gevormd. Zij stellen per deelgebied een selectie voor. In die werkgroepen zitten deskundigen en is de breedte van de kerk vertegenwoordigd. De kerk benoemt supervisoren en klankbordgroepen. Die gaan de selecties van commentaar voorzien.

En iedereen kan te allen tijde liedmateriaal bij ons aanbieden. We zonderen ons niet af. Dat is een verschil met 1973: toen lag er in één keer een complete bundel en dat was het. Nu houden we een open procedure, die naar ik hoop de acceptatie bevordert. Ik ben niet bang voor mensen die meepraten. En ik hecht evenveel waarde aan de mening van een willekeurig gemeentelid als van een deskundige.''

Hoeveel nummers krijgt het nieuwe liedboek?
,,We hebben nu 150 psalmen en 491 gezangen. Met de huidige techniek kun je op dunner papier drukken. Je zou ruimte kunnen besparen door de strofen in doorgaande regels af te drukken, niet onder elkaar. Dat heeft wel een nadeel. De poëtische vorm, waardoor je een lied makkelijker onthoudt, zie je dan niet meer. Dan heb ik liever wat minder liederen in de bundel.

Ik ga ervan uit dat het er tussen de achthonderd en duizend worden. Er is dus behoefte aan meer stromingen, meer stijlen. Het wordt niet alleen een boek voor de eredienst, ook voor gebruik in kringen, in het pastoraat en thuis. Er moeten meer kinder- en tienerliederen komen. Voor bepaalde gelegenheden zijn meer liederen nodig, voor de veertigdagentijd en voor de zondag waarop de overledenen worden herdacht. Er zou ook een ruimere keus aan liederen voor de levensgang van mensen kunnen zijn: niet alleen doop, huwelijk en uitvaart, maar ook voor eenzaamheid, ziekte, ouder worden.''

Hoeveel van de huidige Liedboekliederen gaan mee? En voor hoeveel evangelische liederen is er plaats?
,,Geen idee. Het redactiewerk moet nog beginnen, dus op dit moment heeft nog niet één lied de eindstreep gehaald. Een aparte werkgroep gaat de gezangen uit het Liedboek bekijken. Sommige hebben het niet gedaan de afgelopen dertig jaar. Gezang 2 bijvoorbeeld, maar dat past ook haast alleen als het in de dienst over de schepping gaat. We moeten liederen hebben die vaker dan één keer per jaar gezongen kunnen worden.

De NCRV hield ooit een verkiezing van de tien populairste gezangen. Dat waren bijna allemaal liederen die in mijn gemeente bij uitvaarten worden gezongen. Een lied kan geliefd worden als het door het gebruik betekenis krijgt.''

Waarom in deze tijd eigenlijk nog een liedboek? Iedereen zingt toch wat hij of zij wil?
,,De kerkorde van de PKN zegt het: 'De generale synode bevordert de eenheid in de kerk door het aanbieden van een of meer psalm- en gezangboeken.' Zo'n liedboek vindt de kerk dus belangrijk voor de eenheid. Het zou toch ook te gek zijn, als je in een andere wijkgemeente komt en daar wordt een totaal ander liedboek gebruikt.''

Legt een papieren bundel het op den duur toch niet af tegen de beamer?
,,Ik wil zelf toch een boekje in handen hebben. Dan kan ik nog terugbladeren, de context zien, lezen wat ik gezongen heb. Een tekst op de muur is na drie seconden weer weg. De beamer staat ook voor een bepaalde spiritualiteit. 'Ik gun iedereen z'n beamer, als ze mij de stilte maar laten', schreef Jan Greven in Trouw.

Maar kopiëren en projecteren zal altijd wel blijven gebeuren. Dat is ook prima; zo kunnen nieuwe liederen een plaats krijgen en het houdt de creativiteit gaande.''

Hoe lang gaat het nieuwe liedboek mee?
,,In 2012 is het huidige Liedboek bijna veertig jaar oud. En dat verving op zijn beurt na 35 jaar de hervormde bundel van 1938. Een liedboek gaat tegenwoordig één generatie mee. Midden deze eeuw is het weer tijd voor een volgende.''

---------------------
Gereformeerde Bond
Ook de Gereformeerde Bond doet mee aan de totstandkoming van het nieuwe 'Liedboek 2012', zegt algemeen-secretaris Piet Vergunst. ,,Wij hebben als bestuur aan het moderamen van de synode geschreven: wij willen graag participeren, zegt u maar waar behoefte aan is. Als dit najaar de werkgroepen moeten worden bemenst, leveren wij daar graag ook deskundigen voor.'' Vergunst spreekt niet tegen dat veel 'bondsgemeenten' het liedboek, en zelfs de psalmberijming van 1973, uiteindelijk niet zullen gebruiken. ,,Maar die negatieve insteek willen we niet kiezen. We willen graag vanuit onze doelstelling, voor heel de kerk, bijdragen aan een goed, Bijbels, reformatorisch liedboek. Daarmee is nog niet gezegd of we het na 2012 gaan gebruiken. Dat besluit valt later. Liturgisch gezien is er ook in onze gemeenten best wat in beweging. En afgezien van de eredienst: het zou mooi zijn als er in gezinnen, op catechisatie en verenigingen meer werd gezongen.''

---------------------------------
Nederlands Gereformeerde Kerken
De Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied stelt het nieuwe liedboek samen voor de aangesloten kerken: naast de Protestantse Kerk zijn dat de Doopsgezinde Sociëteit, de Remonstrantse Broederschap en de Nederlandse Protestantenbond. Daarnaast hebben de Nederlands Gereformeerde Kerken zich aangemeld om mee te doen. ,,Dat hadden we achteraf bij het Liedboek van 1973 ook al gewild'', verklaart ds. F. Gerkema uit Amersfoort. ,,En zo anders zijn wij nu ook weer niet dan delen van de PKN. We doen graag mee aan de bezinning op de keuze van liederen.'' Ook in het beamertijdperk vindt hij het zinvol om ,,als kerk een boek neer te leggen met in elk geval een breed middendeel aan liederen waarin menigeen zich herkent''. ,,Het zou mooi zijn als daarnaast liederen geschikt zouden worden gemaakt voor projectie via de beamer (met tekst én melodie), met goede regelingen voor auteursrechten. En ik zou graag, bijvoorbeeld via internet, een open gedachtewisseling willen over de sterke en zwakke kanten van liederen, wat mij betreft uit de volle breedte van de hedendaagse liedcultuur.''

-----------------------
Evangelische beweging
Kan een nieuw liedboek, met meer evangelische liederen erin, de Evangelische Liedbundel overbodig maken? Ds. Tjitte Wever denkt van niet. ,,Er staan zoveel liederen in die hun duurzaamheid hebben bewezen; ook als er een smaldeel in het liedboek komt, zal er behoefte blijven aan méér.'' Hij oppert zelfs dat het misschien tijd is voor een herziene en aangevulde uitgave van de Evangelische Liedbundel. De predikant uit Rutten in de Noordoostpolder is oud-bestuurslid van het Evangelisch Werkverband (EW), dat de Evangelische Liedbundel als aanvulling op het Liedboek van 1973 samenstelde.

Wel hoopt hij dat een nieuw liedboek bij verschillende stromingen in de kerk leidt tot meer waardering voor elkaars lied. ,,Ik ben altijd erg beducht voor liturgische apartheid. Dat we ons opsluiten in onze eigen voorkeurvieringen.''

-----------------
Voors en tegens
De discussie over het komende liedboek komt hier en daar op gang, bijvoorbeeld in het protestantse opinieblad Woord & Dienst. Ds. Jaap Kraan uit Bergum, die zich op de PKN-synode in april ook al roerde, is bang dat het weer 'net zo elitair' wordt als het huidige Liedboek: ,,doordachte en verantwoorde liederen, die de gemeente koud laten''. Hij pleit voor zingbare melodieën en verstaanbare en toegankelijke teksten. Dichter-dominee André Troost hoopt op veel liederen die ,,recht doen aan Christus, de Zoon van de Eeuwige. Ik heb niks met liedjes die Hem bezingen als een superhumanist.'' Organiste Gonny van der Maten vindt dat er geen liederen in mogen die een gemeente niet zonder koor of dirigent kan zingen.

Dat laatste vindt Ds. Sybrand van Dijk, predikant in het Zuid-Hollandse polderland, weer geen bezwaar. ,,Sommige andere gemeenten kunnen weer andere liederen niet zingen omdat ze niet rijmen met wie ze zelf zijn. Het liedboek is dan ook geen confectiepak! Het liedboek wordt, hoop ik, een rijke schat van wijsheid. Aan jou om de wijsheid op te diepen.''

Reacties