VIERHUIZEN - Groningen, terpenland. Waar je bijna van de wereld valt, ligt Vierhuizen. Denk niet te klein van dit dorp: hier komen boerengeslachten als Louwes en Mansholt vandaan. Hier vonden belangrijke vernieuwingen plaats in de Nederlandse landbouw: bodemdrainage en een Amerikaanse manier van ploegen.

De streek was rijk, en dat is al buiten de kerk te zien. Grote hardstenen dekplaten rusten op de graven van de welgestelde families aan de zuidkant.

De rijkdom is verleden tijd. Maar deze kerk wist zelfs in vervallen toestand de harten van televisiekijkend Nederland te winnen, en daarmee een miljoen euro van de Bankgiroloterij voor de hoognodige restauratie. Momenteel staat de kerk van binnen en van buiten in de steigers.

Een bouwplaats is haast de natuurlijke leefomgeving van Jan Battjes (62) uit Sappemeer. Toen hij zestien was werd hij timmerman, en hij studeerde - naast zijn baan op een architectenkantoor - door totdat hij officieel bouwhistoricus werd. Dat vak bestaat nog niet zo lang. ,,Vroeger werd zo'n kerk onderzocht door archeologen en kunsthistorici. Maar bouwkundige ogen zien toch weer andere dingen.''

Battjes is gefascineerd door metselwerk, dat in kerken als deze vaak een lappendeken is. ,,Ik kan niet vaak genoeg benadrukken dat de kerk welgesteld was. Men had het geld om aan alle bouwkundige modes mee te doen.'' Juist dat bonte geheel verraadt van alles over de geschiedenis van de kerk.

Tufsteen
Die geschiedenis mag wat Battjes betreft herschreven worden. In de boeken staat dat het oudste gedeelte van de kerk aan de zuidkant van het koor ligt, maar Battjes loopt een steiger op en laat hoog in de muur aan de noordkant zijn bewijs zien: tufsteen. Die vulkanische steen uit de Eifel werd tot pakweg 1250 gebruikt voor kerkbouw. De zuidmuur is opgemetseld uit robuuste kloostermoppen van later datum.

Met dateringen moet je trouwens voorzichtig zijn, benadrukt Battjes. Hij brengt de tempelbouw van Salomo ter sprake. ,,Die haalde ook de mooiste bouwmaterialen van elders, bijvoorbeeld van de Libanon. Het kan best zijn dat kerken nog in tufsteen gebouwd werden toen er ook al kloostermoppen gemaakt werden, juist omdat het een godshuis was.''

Battjes wijst gebogen lijnen aan in het tufstenen metselwerk: muraalbogen die elk vijf meter overspannen. De kerk van Vierhuizen is opmerkelijk breed voor een godshuis in het terpenland. Dat kon wel eens komen, denkt Battjes, doordat de oorspronkelijke kerk juist erg smal was: vijf meter. ,,Dat kon ook best. Zo veel mensen woonden hier niet. Het zou kunnen dat de kerk later verdubbeld is in breedte, met bijvoorbeeld een pijler in het midden.'' Ook dat is, zegt de bouwhistoricus er meteen bij, nog maar een vermoeden. ,,Archeologisch onderzoek zou moeten uitwijzen hoe het onder de grond zit met de funderingen.''

Tochtgat
In de boog tegen de noordmuur is de tufstenen uitsparing voor een raam te zien. ,,Opmerkelijk groot. Een raam was een tochtgat in die tijd, en werd dus zo klein mogelijk gemaakt. Pas later, toen mensen Bijbels en liedboeken gingen meenemen, ontstond de behoefte aan grotere ramen.''

Die grote ramen kwamen trouwens vaak het eerst aan de zuidkant van de kerk. Omdat daar het meeste licht binnenkwam, maar ook omdat daar de mannen zaten.

,,Heel lang bleven mannen en vrouwen gescheiden. De vrouwen aan de koude noordkant, de mannen aan de zuidkant. Je ziet dat ook nog op het kerkhof: aan de zuidkant liggen de rijke graven. Aan de koude kant wou niemand liggen.''

Buiten de kerk laat Battjes zien hoe je de leeftijd van een kerk kunt inschatten aan de hand van de grootte van de stenen. Hoe groter de stenen, hoe ouder. ,,Maar kloostermoppen zijn heel onregelmatig van afmeting. We gebruiken daarom een tienlagenmaat.''

Hij doet het even voor. Uit zijn zak goochelt hij een meetlint, dat hij hoog tegen de muur zet. Met de andere hand rolt hij het lint uit naar beneden, ondertussen tien lagen stenen tellend. ,,Zesennegentig centimeter. Dan spreken we over vijftiende-eeuws metselwerk.''

Aan de zuidmuur vindt hij een stuk met nog zwaardere bakstenen. Hetzelfde procédé herhaalt zich. ,,Een meter zés'', mompelt Battjes. ,,Ja, dan mag je toch wel spreken over dertiende-eeuws metselwerk.'' Als de kerk dus verdubbeld is in breedte, dan is dat kennelijk al vroeg in de geschiedenis gedaan.

Terug in de kerk wordt Battjes geroepen door een van de bouwlieden, die in het oudste gedeelte van de noordmuur aan het werk is. Letterlijk erin, want achter de stenen blijken zich twee holtes te bevinden. Uit een ervan heeft de bouwvakker een groot blok tufsteen gehaald, dat duidelijk bewerkt is.

,,Prachtig'', zegt Battjes na een korte stilte. Dan legt hij uit: ,,Dit is een uitgekapte tufsteen. Ik vermoed dat dit uit een sacramentshuisje komt, een nis waarin bijvoorbeeld de avondmaalskelk bewaard werd.'' Het is opnieuw een bewijs van de welvaart van het dorp.

Battjes pakt een roestig stuk ijzer van de grond dat daar al langer lag. Ook dit stukje van de puzzel valt ineens op zijn plaats: ,,Het is een scharnier. De voorwerpen in een sacramentsnis waren natuurlijk erg kostbaar. Ze werden daarom achter traliewerk gezet.'' Battjes vermoedt dat ook andere bewerkte tufstenen uit de sacramentsnis zich nog in de holle ruimte bevinden. Maar het ontbreekt hem aan tijd. Vanmiddag moet hij een patriciërswoning in de oude stad Bolsward onderzoeken. Volgende keer verder.

Waardeer

Reacties

---