Wouter van Beek: ,,Intelligent Design wordt in wezen gebruikt als wetenschappelijk godsbewijs. Maar godsbewijzen werken niet, ze zijn nooit sluitend en kunnen ook niet sluitend zijn, omdat God niet wetenschappelijk waarneembaar is. De verfijnde en ingewikkelde structuur van de natuur kan een bron van inspiratie zijn voor het geloof in God, maar een godsbewijs is ze niet. Amerikaanse aanhangers van Intelligent Design zien de complexiteit van de natuur als een bewijs van het bestaan van God. Het kan niet anders, of de natuur is door een intelligent wezen geschapen, zeggen ze dan. Ik noem dat een vorm van godsbewijs.

Nederlandse aanhangers van Intelligent Design zijn genuanceerder en minder apologetisch. Voor hen is de complexiteit van de natuur meer een inspiratiebron dan een bewijs voor het geloof. Eensluidend zijn de meningen niet. In de bekende boeken over Intelligent Design, En God beschikte een worm en Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp?, kom je allerlei, soms tegenstrijdige standpunten tegen. In Amerika zou dat niet gebeuren. In Amerika is Intelligent Design een vermomming van het creationisme.’’

Waarom is die vermomming nodig?

,,Het creationisme is afgeserveerd in Amerika, door de wetenschap, maar vooral door de rechter. Volgens de rechter is creationisme een vorm van religie en dus ongeschikt om op de openbare school geleerd te worden. In de Amerikaanse Grondwet staat immers in steen gebeiteld dat kerk en staat gescheiden moeten zijn.

Om het scheppingsgeloof toch in de lesprogramma’s van het openbaar onderwijs te krijgen, proberen de creationisten onder een nieuwe vlag het oude doel te bereiken. Die nieuwe vlag heet Intelligent Design. Volgens de Amerikaanse creationisten wijst de wetenschap op Intelligent Design en is het evolutionisme een vorm van religie. Met die omkering probeert men de Amerikaanse rechtsgang te beïnvloeden. In sommige staten in het Zuiden is het gelukt en staat de scheppingstheorie nu in het lesprogram. Schrijvers van schoolboeken zijn voorzichtig geworden en laten verwijzingen naar de evolutietheorie achterwege. Soms is het hoofdstuk over evolutietheorie zelfs helemaal verdwenen.

In Europa speelt dat niet. De secularisatie is bij ons veel verder doorgedrongen dan in Amerika.’’

U hebt ontdekt dat de radicale islam wel  door het Amerikaanse creationisme beïnvloed is.

,,Darwin is het doelwit geworden van mensen die zich niet thuis voelen in de geseculariseerde, westerse samenleving. Het gaat niet alleen om orthodoxe christenen, maar ook om orthodoxe moslims. Op de internetsites van fundamentalistische moslims heet Darwin een van de grote schurken uit de geschiedenis, nog groter dan Hitler en Stalin. De argumenten tegen Darwin zijn vaak letterlijk overgenomen van christelijke sites in Amerika, alleen is de naam van God veranderd in die van Allah. In de literatuurlijst zijn alle christelijke titels vervangen door islamitische literatuur.’’

Dat is opmerkelijk, want in de Koran gaat het nauwelijks over de schepping.

,,De Koran zegt zeer weinig over de schepping, maar omdat orthodoxe moslims de Koran als een uitbreiding van de Bijbel zien, geloven ze in het Bijbelse scheppingsverhaal. Lange tijd is de vraag naar schepping of evolutie nauwelijks een probleem geweest voor islamieten. Ze geloofden dat de mens door God geschapen was, evolutie vond men een belachelijk idee.

Pas sinds enige jaren verzetten ze zich tegen de evolutieleer, niet om inhoudelijke redenen, maar uit protest tegen de dominante, seculiere westerse wetenschap. Die seculiere aard van de westerse wetenschap zien ze het sterkst naar voren komen in de evolutieleer. Daartegen richt zich hun verzet. De snelle groei van het verzet is toe te schrijven aan het internet, waar men kennisnam van het werk van de Amerikaanse creationisten. Bij alle verschillen delen Amerikaanse creationisten en orthodoxe moslims hun diepe onbehagen in de seculiere wetenschap.’’

Waarom is Intelligent Design nu pas zo’n succes in Nederland? Was dat in 1980 ook mogelijk geweest?

,,Ik denk het niet. De verzuiling was toen nog sterk genoeg om het gesprek, het discours over schepping en evolutie, in eigen kring te voeren. De bezwaren tegen het evolutionisme klonken eigenlijk alleen aan de rechterkant van het Nederlandse christendom. De Evangelische Hogeschool in Amersfoort maakte zich sterk voor het creationisme, maar heeft nauwelijks voet aan de grond gekregen in de wetenschap in Nederland. Creationisme was vooral een alternatief voor gelovigen die de evolutieleer verwierpen.

Ik denk dat de opkomst van Intelligent Design verschillende redenen heeft. Allereerst werd creationisme pas populair toen de academische theologie een andere visie op de Bijbel kreeg. De meeste theologen nemen de Bijbel niet meer zo letterlijk en zien de eerste hoofdstukken niet meer als historische informatie over het ontstaan van de wereld. Wie gelooft dat de Bijbel alleen maar heilsgeschiedenis schrijft en geen natuurlijke historie, neemt afstand van het creationisme. Ik denk dat Intelligent Design een alternatief is voor christenen die het creationisme niet meer houdbaar vinden, maar zich evenmin aan een geheel seculiere wereldverklaring willen overleveren. Aanhangers van Intelligent Design geloven in de God van de Bijbel en erkennen tegelijk dat de aarde miljoenen jaren oud is en dat de natuurlijke soorten door evolutie zijn ontstaan.

Bovendien is de verzuiling van orthodox Nederland afgenomen, waardoor het debat over schepping en evolutie niet meer beperkt hoefde te blijven tot de EO of de Evangelische Hogeschool. Het discours over Intelligent Design is veel breder; kijk alleen maar naar de zeer uiteenlopende achtergrond van de auteurs van Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp?.

Ten slotte spelen tv-kanalen als Discovery Channel en National Geographic Channel een rol. Ze hebben de wetenschap in de huiskamer gebracht, ze gaan uit van het evolutiemodel en ze presenteren een omvattend verhaal over ontstaan, bestaan en toekomst van de aarde en het heelal. Zo ontstond de behoefte aan een alternatief verhaal, met evenveel wetenschappelijk gezag. Het creationisme kan zo’n alternatief niet bieden, omdat het wetenschappelijk te weinig voorstelt.’’

Het geestelijk klimaat is ook gewijzigd. Het ietsisme bloeit, religie is niet meer taboe, een atheïst heeft iets uit te leggen.

,,Jazeker, en bovendien zijn natuurkundigen zich sterker bewust geworden van de grenzen van hun kennen. De gedachte dat straks alles wetenschappelijk verklaard zou kunnen worden, is op zijn retour. We beseffen ook beter dat wetenschap niet tot atheïsme hoeft te leiden en dat atheïsme een keuze is, een geloofskeuze. Wetenschap leidt noch tot geloof, zoals Intelligent Design beoogt, noch tot ongeloof, zoals de atheïsten zeggen. Wetenschap kan geen vervanging van religie zijn.’’

U bent hoogleraar religieuze antropologie: is de mens van nature religieus?

,,Mijn eerste reactie is: ja. Om te beginnen zijn er heel weinig niet-religieuze culturen op de wereld. Eigenlijk hebben alle culturen iets wat als religie herkenbaar is, soms heel duidelijk, soms na enig zoeken. Noord-Korea is formeel een communistisch land zonder religie. Maar onder het oppervlak? In Rusland werd religie ontkend en onderdrukt, nu worden er weer kathedralen gebouwd en bloeien de kerken.

Als antropoloog bezie ik de geschiedenis van de mensheid als een groot en zeer gevarieerd overlevingsexperiment. In die geschiedenis heb ik geen culturen zien overleven zonder religie. ’’

Samenlevingen hebben religie nodig om te kunnen overleven?

,,Die conclusie kun je trekken. In elk geval hebben we geen argumenten voor het tegendeel gevonden. Ik ken geen samenlevingen zonder religie. Als ze er zijn geweest, hebben ze geen sporen nagelaten. Zeker voor kleinschalige samenlevingen blijkt religie van grote waarde. Religie werkt samenbindend en inspireert.’’

Secularisatie is slecht voor een samenleving?

,,Nee, want secularisatie is iets anders dan het verdwijnen van religie. Secularisatie betekent dat religie een andere functie krijgt en aan betekenis verliest. Een seculiere samenleving hoeft ook niet religieloos te zijn. Onze cultuur is seculier, maar niet religieloos. We hebben alleen geen overheersende religie meer. Tegenover mijn huis staat een kerkgebouw uit 1901. Twintig jaar geleden is het verkocht en zijn er appartementen in gebouwd. Op de plek waar eens het altaar stond, waar de doop werd bediend en het huwelijk ingezegend, wonen nu mensen. Russisch-orthodoxe vrienden van mij begrijpen dat niet. Ze waren diep geschokt en vroegen zich af, hoe je op een heilige plaats kunt wonen. Wij snappen hun reactie niet, omdat we geseculariseerd zijn. Wij kennen geen betekenis meer toe aan plaatsen waar gedoopt en gezegend is. Maar dat wil niet zeggen dat wij geen religie hebben.’’

Heeft secularisatie voordelen, antropologisch beschouwd?

,,Jazeker. In een seculiere samenleving heeft de kerk geen politieke macht, en dat is een goede zaak, want het gaat meestal mis als de kerk de macht heeft. Dan krijg je kruistochten, inquisitie en godsdienstoorlogen. Geef mij dus maar een samenleving waar de religie zich aan de zijkant bevindt en waar het kerkelijk gezag gecontroleerd, weersproken en gecorrigeerd kan worden. Het fundamentalisme wil dat allemaal terugdraaien. Fundamentalisten willen de macht teruggeven aan de kerk of aan de moskee. In het denken van de fundamentalist speelt macht dan ook een overheersende rol.’’

U had dus ook een persoonlijk, ideëel motief mee te doen aan het debat over Intelligent Design?

,,Een beetje wel.’’

Waarom bent u eigenlijk religieus antropoloog geworden?

,,Ik heb eerste enkele jaren biologie gestudeerd, maar daar vond ik geen antwoorden op de vragen die me bezighielden: de vraag naar mezelf, de vraag naar de aard van het mens-zijn. Ik was op zoek naar mezelf en ben antropologie gaan studeren uit belangstelling voor religie. Wat geloven mensen, waarom geloven mensen? Die vragen hebben me van jongs af aan geboeid.

Ik ben remonstrants opgevoed, dus helemaal niet zwaar. Dat lichte geloof vond ik heel aardig, maar het bood me weinig houvast. Je kon er alle kanten mee op. Ik zei vaak: ‘Je mag hier alles geloven wat je wilt, als het maar niet te veel is.’ ’’

Heeft de antropologie antwoorden op uw existentiële vragen kunnen geven?

,,Ik heb geen antwoorden gekregen, ik heb antwoorden geconstrueerd, ook in religieuze en exis–tentiële zin. Ik heb vooral geleerd met vragen te leven, omdat sommige vragen niet te beantwoorden zijn. De vraag naar de zin van het leven en vooral de vraag naar de zin van het lijden zijn niet beantwoordbaar. Soms denk ik een antwoord gevonden te hebben, maar dat antwoord voldoet dan op zeker moment niet meer.’’

Waarom doet u onderzoek naar verhalen over de eindtijd?

,,Eindtijdverhalen vind ik interessant, omdat ze zo weinig voorkomen, veel minder dan scheppingsverhalen. Kennelijk willen samenlevingen niet over hun eigen einde nadenken. Vaak zijn er wel verwachtingen omtrent het einde, maar die zijn doorgaans weinig expliciet: de wereld is een langzaam aflopende zaak die eindigt in een grauwe, lauwe soep. Uitgesproken eindtijdverwachtingen zijn bijna altijd gewelddadig, catastrofaal en apocalyptisch. Je vindt ze in Scandinavië, Midden-Amerika en het Midden-Oosten, bij de Perzen, de joden en de christenen. In de islam is het wereldeinde van weinig betekenis.

Antropologen verklaren uitgesproken eindtijdverwachtingen uit de snelle veranderingen die zich in een samenleving voordoen. Dan kunnen de mensen zich beter voorstellen dat het eens afgelopen zal zijn en denken ze na over hoe het einde zal zijn.

Ik vind die verklaring niet bevredigend, want ik ken zoveel snelle politieke veranderingen die niet tot apocalyptische verwachtingen hebben geleid.’’

Leidt de klimaatverandering tot nieuwe ideeën over het wereldeinde?

,,Hoe komt het dat we zoveel praten over klimaatverandering en haar zo bedreigend vinden? Nederlanders praten altijd over het weer en dat weer deugt nooit. Maar het klimaat mag niet veranderen. Dat is toch tegenstrijdig? Dat zie je overal ter wereld. Zelfs de aboriginals in Australië willen niet dat hun dorre, droge klimaat verandert, ook al snakken ze dagelijks naar regen.

Mensen identificeren zich met de omgeving waarin ze wonen, ook met de natuurlijke omgeving, inclusief het klimaat. Als het klimaat verandert, veranderen wijzelf, althans: zo zien wij dat. Daarom vinden we klimaatverandering bedreigend.

Verder speelt schuldbesef ons parten. We voelen ons schuldig dat er straks geen walvissen en ijsberen meer zijn. Teloorgang en schuld zijn de grondtonen in het klimaatdiscours in West-Europa. Volgens mij is dat een bijzondere vorm van eindtijdverwachting. Onze cultuur is niet christelijk meer en heeft de christelijke eindtijdverwachting opgegeven. In het vacuüm van de christelijke apocalyptiek is een seculiere apocalyptiek gekomen, die zich richt op het klimaat en die aansluit bij het protestantse zonde- en schuldbesef.

In Amerika slaat het klimaatdiscours niet aan, omdat de Bijbelse eindtijdverwachtingen er zeer levend zijn. En de Bijbel leert nergens dat in het eind der tijden het klimaat veranderen zal. Voor Amerikaanse fundamentalisten is het westerse klimaatdiscours een concurrerende vorm van apocalyptiek.  Ze vinden het  even erg  als het evolutiegeloof en ze gaan er net zo hard tegen tekeer.’’

Reacties