Kerk
Gevallen in de Geest
Geplaatst: 17 april 2007 08:26, laatste wijziging: 17 april 2007 08:26
door onze redacteur Wim Houtman
Driehonderd jaar geleden - op 25 april 1707 - werd een legertje van Hollanders en Engelsen in Spanje in de pan gehakt. Daarmee mislukte een vredesmissie om hugenoten in Zuid-Frankrijk te helpen die de wapens hadden opgepakt tegen hun onderdrukking. Deel vier van een serie over Franse protestanten toen en nu.
Vallen, stuiptrekken, lachen, profeteren in de Geest - het kwam allemaal en op grote schaal voor onder de hugenoten in Zuid-Frankrijk anno 1700. Het was een kerk in de verdrukking sinds 1685, toen het Edict van Nantes - dat hun relatieve godsdienstvrijheid gaf - werd herroepen.
,,Predikanten kregen drie weken om rooms-katholiek te worden of in ballingschap te gaan'', zegt kerkhistoricus Jean-Marc Daumas. Er bleef een kudde achter zonder herders. Op hun illegale samenkomsten, in grotten of in de open lucht, gingen gewone kerkleden - kleermakers, boerenknechten, metselaars - de preken houden. Maar het waren wat men profeten of profetessen noemde, die een beslissende rol spelen bij het aanvuren tot gewapend verzet.
Opvallend veel vrouwen en kinderen kwamen met boodschappen die, naar hun omgeving vast geloofde, rechtstreeks afkomstig waren van de Heilige Geest. Nu ze geen voorgangers meer hadden, zocht God zelf hen op en sprak direct tot hen, begrepen ze.
,,Deze beweging van het profetisme heeft drie fasen gekend'', zegt Daumas, voormalig docent aan de vrije theologische faculteit in Aix-en-Provence. Het begon in de Dauphiné, aan de oostkant van de Rhône, in februari 1688. Een meisje van zestien jaar, Isabeau Vincent, hield in haar slaap hele verhalen, Bijbelteksten doorspekt met oproepen tot bekering en volharding. Ze zong er psalmverzen bij, alles in helder Frans, terwijl ze alleen dialect sprak. Haar wakker maken lukte niet en de volgende ochtend wist ze er zelf niets meer van. Het verschijnsel verbreidde zich; een jaar later waren er in de streek twee- tot driehonderd kinderen die in het openbaar 'profeteerden'.
De tweede fase laat Daumas beginnen in januari 1689. Toen kwam aan de andere kant van de Rhône - in de Vivarais, de tegenwoordige Ardèche - een profeet met méér dan Bijbelse oproepen. Gabriel Astier, een boerenknecht van 22 jaar, voorspelde een dag van overwinning: alle gesloopte protestantse kerken zouden witter dan sneeuw herrijzen, en een ster uit de hemel zou op Rome vallen om de stoel van de paus te verzengen. ,,De profetische boodschap werd dus anarchistischer en agressiever'', stelt Daumas vast. Dat was helemaal het geval vanaf najaar 1700 verder zuidelijk in de Cevennen en de Languedoc. Oproepen om trouw te blijven aan het protestantse geloof, gingen over in aansporingen om tegen onderdrukkers in opstand te komen. Vaak vielen de profeten onder hevig stuiptrekken op de grond voor ze gingen spreken. Abraham Mazel en Elie Marion werden de bekendsten van deze derde golf. Op 22 juli 1702 was het Mazel die in Pont-de-Montvert verkondigde dat zeven gevangenen moesten worden bevrijd en dat de ambtswoning van pater Du Chaila, waar ze zaten, tot as zou vergaan. De heilige Geest wilde het, zei hij. Zo begon de gewapende opstand.
Taboe
Er zijn volgens godsdienstsocioloog Daniel Vidal zo'n achtduizend profeten en profetessen actief geweest. ,,Na 1710 is men het gehavende gereformeerde kerkelijk leven weer een beetje gaan opbouwen. Antoine Court, een nog jonge predikant, gaf daaraan leiding. Men probeerde de kerk te herstellen zoals die vóór 1685 was geweest en het profetisme - en ook de sprekende rol van vrouwen daarbij - werd resoluut verboden. Het werd bijna taboe. Bijna drie eeuwen is er nauwelijks over gesproken. Ik hoorde er jaren geleden iets over van een vrouw in een dorp. Toen ben ik me in deze geschiedenis gaan verdiepen.''
Hoe bekeek de rooms-katholieke bisschop van Nîmes, Esprit Fléchier, het profetisme? Hij hield zich er veel mee bezig en schreef erover, aan bekenden en aan priesters in zijn bisdom. Hij was wantrouwend, juist omdat het verschijnsel zich als een olievlek verspreidde. Hij zag er iets van massahysterie in, geen spontane ingevingen van de Geest, maar een maniertje dat mensen blijkbaar zichzelf konden aanleren en van anderen overnemen.
Maar dat meisje dan met wie het begon? Ze reciteerde Bijbelteksten en zong psalmen in het Frans; dat kán wanneer je als kind niet anders hoort; als ze op eigen tekst overging - spotternij met de Rooms-Katholieke Kerk bijvoorbeeld - sprak ze toch weer gewoon dialect.
Bisschop Fléchier concludeerde uit ooggetuigeverslagen dat het meisje veel aandacht kreeg en dat ook wel prettig vond, en dan deed wat van haar verwacht werd. Ze is door de autoriteiten ondervraagd, daar maakte ze een labiele indruk; ze is voor haar eigen bestwil in een ziekenhuis opgenomen en daar is geen profetisch woord meer van haar gehoord. Zo vertelt hij aan een ex-gereformeerde kennis die toch onder de indruk was van alle verhalen.
Onder de hugenoten zelf hadden de profeten grote invloed. Men nam vast aan dat ze namens God spraken. Een groep in de Dauphiné liet zich uitmoorden; ze dachten dat God hen wel zou beschermen. Profeten gaven directe aanwijzingen, waar groepen camisards heen moesten gaan en wanneer ze moesten toeslaan, of juist niet. Als ze een doelwit benoemden, gingen de strijders er psalmen zingend op af. Vooral psalm 68 was favoriet: 'God richt zich op, de vijand vlucht; / zijn haters voor zijn aangezicht, / als rook zijn zij verdwenen ...'
Zuiver
Kerkhistoricus Daumas denkt dat het profetisme toch 'zuiver' begonnen is. Daarna is het vermengd geraakt met de hoop, die de moeder werd van de gedachte, dat God het zou opnemen voor zijn kinderen, dat Hij wraak zou nemen op zijn tegenstanders, die zijn volgelingen dan moesten volvoeren. Dat paste allemaal niet meer bij het reformatorische beginsel 'de Schrift alleen'. Maar wat zullen veel verdrukte en herderloze kinderen van God bemoedigd zijn door die eerste profetische boodschappen, denkt Daumas.
Van overeenkomsten met hedendaagse verschijnselen, zoals de 'Toronto-zegen', wil hij niets weten. ,,Dit gebeurde in een situatie van crisis en geweld. In Toronto is vandaag niets aan de hand'', aldus de kerkhistoricus.
Onder de profeten zelf bleef het nog lang onrustig. Elie Marion vluchtte met een groepje naar Londen. Hun optreden gaf grote opschudding onder Franse vluchtelingengemeenten en in de stad. De kerkenraden van alle hugenotenkerken in de stad sloten hen uit van het avondmaal. Marion moest in juli 1707 met twee anderen terechtstaan wegens 'publicatie van valse en schandalige boeken en het houden van tumultueuze en onwettige bijeenkomsten'. Ze werden veroordeeld tot de schandpaal op het plein Charing Cross. Marion voelde zich er als een van de twee getuigen in de grote stad uit het Bijbelboek Openbaring. Vanaf 1711 ondernam zijn groep, op een nieuwe ingeving, een lange en moeizame zendingsreis naar Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Polen, Hongarije, Bulgarije en Turkije. Een raadselachtige reis; wat voor geestelijke sporen lieten ze er achter? In Polen zaten ze acht maanden gevangen onder spartaanse omstandigheden. Marion stierf onderweg na een ziekte, op eigen verzoek alleen achtergelaten in het Italiaanse Livorno, ver van de Cevennen. Zijn reisgenoten vervolgden hun weg naar het einddoel: Rome.
Volgende aflevering: het Woestijnmuseum
,,Predikanten kregen drie weken om rooms-katholiek te worden of in ballingschap te gaan'', zegt kerkhistoricus Jean-Marc Daumas. Er bleef een kudde achter zonder herders. Op hun illegale samenkomsten, in grotten of in de open lucht, gingen gewone kerkleden - kleermakers, boerenknechten, metselaars - de preken houden. Maar het waren wat men profeten of profetessen noemde, die een beslissende rol spelen bij het aanvuren tot gewapend verzet.
Opvallend veel vrouwen en kinderen kwamen met boodschappen die, naar hun omgeving vast geloofde, rechtstreeks afkomstig waren van de Heilige Geest. Nu ze geen voorgangers meer hadden, zocht God zelf hen op en sprak direct tot hen, begrepen ze.
,,Deze beweging van het profetisme heeft drie fasen gekend'', zegt Daumas, voormalig docent aan de vrije theologische faculteit in Aix-en-Provence. Het begon in de Dauphiné, aan de oostkant van de Rhône, in februari 1688. Een meisje van zestien jaar, Isabeau Vincent, hield in haar slaap hele verhalen, Bijbelteksten doorspekt met oproepen tot bekering en volharding. Ze zong er psalmverzen bij, alles in helder Frans, terwijl ze alleen dialect sprak. Haar wakker maken lukte niet en de volgende ochtend wist ze er zelf niets meer van. Het verschijnsel verbreidde zich; een jaar later waren er in de streek twee- tot driehonderd kinderen die in het openbaar 'profeteerden'.
De tweede fase laat Daumas beginnen in januari 1689. Toen kwam aan de andere kant van de Rhône - in de Vivarais, de tegenwoordige Ardèche - een profeet met méér dan Bijbelse oproepen. Gabriel Astier, een boerenknecht van 22 jaar, voorspelde een dag van overwinning: alle gesloopte protestantse kerken zouden witter dan sneeuw herrijzen, en een ster uit de hemel zou op Rome vallen om de stoel van de paus te verzengen. ,,De profetische boodschap werd dus anarchistischer en agressiever'', stelt Daumas vast. Dat was helemaal het geval vanaf najaar 1700 verder zuidelijk in de Cevennen en de Languedoc. Oproepen om trouw te blijven aan het protestantse geloof, gingen over in aansporingen om tegen onderdrukkers in opstand te komen. Vaak vielen de profeten onder hevig stuiptrekken op de grond voor ze gingen spreken. Abraham Mazel en Elie Marion werden de bekendsten van deze derde golf. Op 22 juli 1702 was het Mazel die in Pont-de-Montvert verkondigde dat zeven gevangenen moesten worden bevrijd en dat de ambtswoning van pater Du Chaila, waar ze zaten, tot as zou vergaan. De heilige Geest wilde het, zei hij. Zo begon de gewapende opstand.
Taboe
Er zijn volgens godsdienstsocioloog Daniel Vidal zo'n achtduizend profeten en profetessen actief geweest. ,,Na 1710 is men het gehavende gereformeerde kerkelijk leven weer een beetje gaan opbouwen. Antoine Court, een nog jonge predikant, gaf daaraan leiding. Men probeerde de kerk te herstellen zoals die vóór 1685 was geweest en het profetisme - en ook de sprekende rol van vrouwen daarbij - werd resoluut verboden. Het werd bijna taboe. Bijna drie eeuwen is er nauwelijks over gesproken. Ik hoorde er jaren geleden iets over van een vrouw in een dorp. Toen ben ik me in deze geschiedenis gaan verdiepen.''
Hoe bekeek de rooms-katholieke bisschop van Nîmes, Esprit Fléchier, het profetisme? Hij hield zich er veel mee bezig en schreef erover, aan bekenden en aan priesters in zijn bisdom. Hij was wantrouwend, juist omdat het verschijnsel zich als een olievlek verspreidde. Hij zag er iets van massahysterie in, geen spontane ingevingen van de Geest, maar een maniertje dat mensen blijkbaar zichzelf konden aanleren en van anderen overnemen.
Maar dat meisje dan met wie het begon? Ze reciteerde Bijbelteksten en zong psalmen in het Frans; dat kán wanneer je als kind niet anders hoort; als ze op eigen tekst overging - spotternij met de Rooms-Katholieke Kerk bijvoorbeeld - sprak ze toch weer gewoon dialect.
Bisschop Fléchier concludeerde uit ooggetuigeverslagen dat het meisje veel aandacht kreeg en dat ook wel prettig vond, en dan deed wat van haar verwacht werd. Ze is door de autoriteiten ondervraagd, daar maakte ze een labiele indruk; ze is voor haar eigen bestwil in een ziekenhuis opgenomen en daar is geen profetisch woord meer van haar gehoord. Zo vertelt hij aan een ex-gereformeerde kennis die toch onder de indruk was van alle verhalen.
Onder de hugenoten zelf hadden de profeten grote invloed. Men nam vast aan dat ze namens God spraken. Een groep in de Dauphiné liet zich uitmoorden; ze dachten dat God hen wel zou beschermen. Profeten gaven directe aanwijzingen, waar groepen camisards heen moesten gaan en wanneer ze moesten toeslaan, of juist niet. Als ze een doelwit benoemden, gingen de strijders er psalmen zingend op af. Vooral psalm 68 was favoriet: 'God richt zich op, de vijand vlucht; / zijn haters voor zijn aangezicht, / als rook zijn zij verdwenen ...'
Zuiver
Kerkhistoricus Daumas denkt dat het profetisme toch 'zuiver' begonnen is. Daarna is het vermengd geraakt met de hoop, die de moeder werd van de gedachte, dat God het zou opnemen voor zijn kinderen, dat Hij wraak zou nemen op zijn tegenstanders, die zijn volgelingen dan moesten volvoeren. Dat paste allemaal niet meer bij het reformatorische beginsel 'de Schrift alleen'. Maar wat zullen veel verdrukte en herderloze kinderen van God bemoedigd zijn door die eerste profetische boodschappen, denkt Daumas.
Van overeenkomsten met hedendaagse verschijnselen, zoals de 'Toronto-zegen', wil hij niets weten. ,,Dit gebeurde in een situatie van crisis en geweld. In Toronto is vandaag niets aan de hand'', aldus de kerkhistoricus.
Onder de profeten zelf bleef het nog lang onrustig. Elie Marion vluchtte met een groepje naar Londen. Hun optreden gaf grote opschudding onder Franse vluchtelingengemeenten en in de stad. De kerkenraden van alle hugenotenkerken in de stad sloten hen uit van het avondmaal. Marion moest in juli 1707 met twee anderen terechtstaan wegens 'publicatie van valse en schandalige boeken en het houden van tumultueuze en onwettige bijeenkomsten'. Ze werden veroordeeld tot de schandpaal op het plein Charing Cross. Marion voelde zich er als een van de twee getuigen in de grote stad uit het Bijbelboek Openbaring. Vanaf 1711 ondernam zijn groep, op een nieuwe ingeving, een lange en moeizame zendingsreis naar Nederland, Duitsland, Oostenrijk, Polen, Hongarije, Bulgarije en Turkije. Een raadselachtige reis; wat voor geestelijke sporen lieten ze er achter? In Polen zaten ze acht maanden gevangen onder spartaanse omstandigheden. Marion stierf onderweg na een ziekte, op eigen verzoek alleen achtergelaten in het Italiaanse Livorno, ver van de Cevennen. Zijn reisgenoten vervolgden hun weg naar het einddoel: Rome.
Volgende aflevering: het Woestijnmuseum
Reageren
Indien u geregistreerd bent, kunt u hieronder reageren op het artikel. Hiertoe dient u in te loggen. Dit inloggen is mogelijk na een eenmalige registratie.
RSS