Op beheerste wijze formuleerde ze haar kritiek op het globaliserende kapitalisme. De combinatie van economische groei, privatisering en fusies heeft geleid tot een machtig bedrijfsleven. Die macht is zo groot geworden dat de politiek het onderspit delft. En daarmee staat het fundament van de democratie op het spel.

Noreena Hertz is bekend geworden met haar boek De stille overname. De globalisering en het einde van de democratie (2001). In dit boek geeft zij een verontrustende analyse van de westerse samenleving. Zij is van mening dat er een power shift heeft plaats gevonden waardoor internationale ondernemingen in de stuurstoel van de democratie terecht zijn gekomen. Bedrijven bepalen steeds meer de regels van het spel en regeringen lopen aan de leiband. Met andere woorden, er vindt een 'stille overname' van de democratie plaats.

De stille overname leest als een trein. Het boek is goed geschreven, bevat relevante details en trekt waardevolle conclusies. Het is niet moeilijk om enkele kritische vragen te stellen bij de analyse van Hertz. Eerlijk gezegd, ik heb daar niet zoveel behoefte aan. En wel omdat het hele beeld dat zij schetst mij onrustig maakt.

Absurde beloningen
Hoe groot zijn multinationals eigenlijk? Waartoe leiden al die fusies? Wat zijn de zegeningen van de vrije markt? De jaarlijkse omzet van elk van de zes grootste ondernemingen was in 2001 circa 125 miljard dollar. Een bedrag dat toentertijd ge‰venaard werd door het bruto nationaal product van maar 21 nationale staten! De snelle groei van (Amerikaanse) ondernemingen leidt tot absurde beloningen van topmannen. Zo 'verdiende' Michael Eisner, hoofd van Disney, een slordige 570 miljoen dollar. Een bedrag dat vergelijkbaar is met het bruto nationaal product van de Seychellen!

Het lijkt er op de economische groei ten goede komt aan de hele wereldbevolking. Neemt in landen als Singapore, Thailand, India en China de welvaart niet geweldig toe? Is de toegankelijkheid in deze landen met betrekking tot schoon water, onderwijs en gezondheidszorg niet sterk verbeterd? Is het geen kwestie van tijd voordat de zegen van de vrije markt ook op andere arme landen neerdaalt?

Aan de hand van een keur aan gegevens laat Hertz zien dat dit optimistische beeld niet klopt. Het blijkt dat de laatste decennia de kloof tussen noord en zuid en tussen oost en west juist groter geworden is. Onder andere komt dit naar voren in een groeiend aantal mensen dat in extreme armoede leeft (minder dan een dollar per dag).

Economische macht
Deze ontwikkelingen laten hun sporen na. Bedrijven hebben niet alleen economische macht maar gebruiken die ook. In 1999 deed Oskar Lafontaine, de Duitse minister van financiën, het voorstel om de belasting op Duitse bedrijven te verhogen. Hij had daar goede redenen voor. Het bleek dat in de voorgaande twintig jaar de belastinginkomsten uit bedrijven 50 procent gedaald was terwijl de winsten 90 procent gestegen waren. Een aantal Duitse bedrijven, waaronder de Duitse Bank en Mercedes, sloegen de handen ineen en dreigden met de verplaatsing van fabrieken naar het buitenland als dit voorstel aangenomen zou worden. Enkele maanden later besloot kanselier Schr”der om de belasting op winst te verlagen. Een adviseur van de regering concludeerde dat 'de Duitse Bank en industri‰le giganten als Mercedes te sterk zijn voor een gekozen regering in Berlijn'. In ongeveer dezelfde periode stelde Hans Tietmeyer, de voormalige president van de Duitse Bundesbank, dat 'politici moeten begrijpen dat zij nu onder controle van de financiële markten staan en niet langer onder controle van de nationale debatten'.

Politiek te koop
In het verleden kostten verkiezingen weinig geld. De belangrijkste uitgaven waren folders en lokale bijeenkomsten. Nu is politiek 'big business' geworden. Massacommunicatiemiddelen als radio en televisie worden breed ingezet. Er gaan geen miljoenen in om maar miljarden. In Amerika hebben de verkiezingen in 1998 van het huis van afgevaardigden en de senaat meer dan 1 miljard dollar gekost. Ook in de aanloop tot de presidentsverkiezingen van 2000 werd meer dan 1 miljard dollar besteed. Rijke Amerikanen gebruikten tientallen miljoenen van hun eigen vermogen om een zetel in de senaat of een burgermeesterschap te verwerven. En, vaak met succes. 'Hoe kunnen', zo vraagt Hertz zich vertwijfeld af, 'verkiezingen nog vrij en eerlijk zijn als alleen de rijken zich verkiesbaar kunnen stellen?'

Het zal duidelijk zijn dat al deze miljarden niet bijeen vergaard worden door middel van loterijen en barbecues. Politieke partijen en kandidaten worden zwaar gesponsord door het bedrijfsleven. In Amerika is dat toegestaan. En, zo luidt een oude wet, met geld koop je invloed. Verschillende topmannen hebben in interviews ook aangegeven dat ze verwachten dat hun 'investeringen in de politiek' zich dubbel en dwars terugbetalen. Als je met deze ogen naar de Amerikaanse politiek kijkt, dan wordt je onrustig. Is het toeval dat in de periode 1987 tot 1996 de tabaksindustrie meer dan 30 miljoen dollar aan leden van het congres en aan twee belangrijkste politieke partijen betaald heeft en dat in 1997 een wet werd aangenomen waardoor deze industrie miljarden minder belasting hoefden betalen? Is het toeval dat alle leden van het huis van afgevaardigden en van de senaat die bijdragen van de Amerikaanse suikerindustrie ontvingen voor handhaving van de suikerquota's zo stemden dat de prijzen hoog bleven?

Oliesjeiks
Noreena Hertz staat in haar analyse niet alleen. Veel andere auteurs hebben op basis van feiten laten zien dat de democratie bedreigt wordt door 'het kapitaal'. Ik denk onder andere aan het boek The exception to the rulers van Amy Goodman, de gastvrouw van de radio- en tvshow 'Democracy Now!' In dit boek laat Goodman zien dat er veel banden zijn tussen de olie-industrie en de politiek. Zo onderhoudt de familie Bush al vele jaren goede relaties met de verschillende Saudische oliesjeiks. Onder andere hebben deze sjeiks een forse donatie gegeven voor de Bush-bibliotheek in Texas en voor de campagne van Barbara Bush tegen het analfabetisme. In 2001 trad een FBI-directeur terug die onderzoek deed naar de relatie tussen terreurgroepen en Saudi-Arabi‰ omdat hij gedwarsboomd werd door de Bush-doctrine. Toeval? Ook werd in het 800 bladzijden tellende rapport van een commissie van het congres naar de gebeurtenissen van 11 september een aantal bladzijden die te maken hadden met de rol van Saudi-Arabië verwijderd. Toeval? En dan de relatie met de (oorlogs-) industrie. Ongeveer zeventig Amerikaanse bedrijven hebben voor 8 miljard aan contracten voor het naoorlogse Irak binnengesleept. Het blijkt dat juist deze bedrijven meer geld aan de campagne van Bush gedoneerd hebben dan aan die van andere kandidaten. Toeval? Juist als het over de oorlog in Irak gaat, komen duistere kanten naar voren. Deskundigen van het Pentagon, die gespecialiseerd waren in psychologische oorlogsvoering, hebben in de redactiekamer van CNN en andere bijgedragen aan de 'productie van het nieuws' voor het Amerikaanse volk. Het gevolg was dat generaals oververtegenwoordigd waren en tegenstanders van de oorlog nauwelijks aan het woord kwamen. Meerdere journalisten die tegen de oorlog in Irak waren, zijn ontslagen. Uit onderzoek van een gepensioneerde Amerikaanse generaal is gebleken dat de regering Bush of het Pentagon 'strategische leugens' in de wereld heeft gebracht. Meer dan vijftig verhalen, die positief voor de Amerikanen of negatief voor de Irakezen waren, bleken onjuist te zijn. Is dit alles toeval? Het verzwijgen van geheime gevangenissen door Bush en Rice is dan ook geen incident. Het is onderdeel van een weloverwogen beleid.

Spanning
Hertz, Goodman en vele anderen laten zien dat de vrije markt leidt tot schaamteloos en meedogenloos eigenbelang. Zoals een beurshandelaar zei: ,,Weet je, Noreena, geld heeft geen ziel.'' De economische praktijk is gereduceerd tot waarden-loos handelen. Deze ontwikkelingen staan in schril contrast met wat economie zou moeten zijn. In zijn vele publicaties heeft de christeneconoom Bob Goudzwaard er nadrukkelijk op gewezen dat het in de economie gaat om rentmeesterschap, dat wil zeggen, zorgvuldig handelen ten bate van anderen die van ons afhankelijk zijn. In de huidige neo-liberale praktijk zien we de spanningen die inherent aan het liberalisme zijn, in zijn volle scherpte terugkomen. De vrijheid van de markt leidt tot onvrijheid van de politiek. En daarmee tot een bedreiging van de democratie. Anders gezegd: wie wedt op de god van de vrije markt krijgt de duivel van de onvrije burger als beloning.

De boeken van Hertz en Goodman kunnen we zien als vroege signalen. Als signalen van een toekomst waarin het neoliberalisme de eerste viool speelt. Gelukkig ligt Amerika ver weg. Gelukkig kennen we in Nederland nog een echte democratie en een vrije pers. Gelukkig... Ik ben er niet gerust op. Het liberale spook van de vrije markt waart ook in Nederland rond. Ook in ons land heeft de overheid belangrijke sectoren aan de maatschappelijke krachten overgelaten, leiden fusiegolven tot machtige ondernemingen en zijn een groot deel van de media in commerciële handen.

In dit verband moest ik denken van het oordeel van Jesaja over de onrechtvaardigen: 'Wee degenen die zich huis na huis toe-eigenen, die akker na akker samenvoegen, tot er voor niemand meer ruimte is en zij alleen het land bewonen' (Jes. 5). Juist voor christenen geldt de oproep van Jesaja 1 dat zij alle kwaad vermijden, leren goed te doen, het recht zoeken, tirannen in toom houden, wezen bescherming bieden en weduwen bijstaan. Het wordt tijd dat Nederland wakker wordt.
 
Dr. Maarten J. Verkerk (1953) is bijzonder hoogleraar reformatorische wijsbegeerte aan de Technische Universiteit Eindhoven.

Reacties