Sluiten

Als u doorsurft op deze website, gaat u akkoord met de plaatsing van cookies. Voor meer informatie, klik hier. [sluiten]

Nederlands Dagblad

Rembrandts geboortejaar een jaar te vroeg gevierd

AMSTERDAM - Wie de bronnen bestudeert en vergelijkt, begrijpt dat Rembrandt van Rijn zeer waarschijnlijk niet in 1606 maar in 1607 geboren is. De vierhonderdste geboortedag van Rembrandt wordt een jaar te vroeg gevierd.

Ondanks de grootscheepse publieke herdenkingen van de vierhonderdste geboortedag van Rembrandt, is het twijfelachtig of de vermaarde schilder in 1606 is geboren. Sinds de zeventiende eeuw wordt 15 juli 1606 als geboortedatum aangehouden, maar deze datum is betwistbaar. In de negentiende eeuw werd uitvoerig over deze kwestie gediscussieerd, mede naar aanleiding van de vondst van nieuwe bronnen. Overeenstemming over deze kwestie is er nooit bereikt en geleidelijk vergat men de zaak. Er is veel te zeggen voor het jaar 1607 als geboortejaar van onze grootmeester in het schilderwerk. Dat betekent dat het Rembrandtjaar nog in het verschiet ligt. We zijn iets te vroeg met de herdenking, al kan die geen kwaad.

Vier bronnen
Op basis van de bekende bronnen komen - in eerste instantie - maar liefst vier jaren in aanmerking: 1605, 1606, 1607 en 1608. Het jaar 1607 ligt het meest voor de hand. Waarom?


Er zijn vier bronnen bekend: (1) de zeer korte biografie van Jan Jansz Orlers (1641, 2e dr., 375), die meldt dat Rembrandt op 15 juli 1606 in Leiden werd geboren; (2) de inschrijving van Rembrandt aan de Leidse Academie op 20 mei 1620; (3) een notariële akte van 16 september 1653, waarin staat dat Rembrandt op dat moment ongeveer 46 jaar oud is; (4) de trouwakte (puiboek gemeentearchief Amsterdam), waarin Rembrandt op 10 juni 1634 verklaarde 26 jaar oud te zijn. De laatste twee bronnen pleiten voor het geboortejaar 1607 of 1608 (afhankelijk van de precieze geboortedatum).


1. Jan Jansz Orlers (1570-1646), boekverkoper, historicus en burgemeester van Leiden, kwam in 1641 met een herdruk over de geschiedenis van Leiden. Daarin staat welgeteld één pagina over zijn vroegere stadgenoot Rembrandt. Bronnen noemt hij niet, maar mogelijk maakte Orlers bij de bepaling van het geboortejaar gebruik van het inschrijvingsregister van de Leidse Academie (zie hierna). Het ligt immers voor de hand dat hij bij het schrijven van zijn stadsgeschiedenis gebruiken maakte van de Leidse faciliteiten. Anderen veronderstellen dat hij contact had met de broers van Rembrandt of zijn moeder (die al in 1640 overleden was). Het ligt weinig voor de hand dat hij voor dergelijke details in zijn boek zoveel moeite heeft gedaan. Waarschijnlijk heeft hij zich vergist. Zijn werkwijze valt niet meer te controleren. Jan Jansz Orlers was weliswaar een oudere tijdgenoot van Rembrandt, maar door zijn onbekend gebleven bronnen is de waarde van zijn werk beperkt. De volgende drie bronnen zijn waardevoller.


2. Het inschrijvingsregister van de Leidse Academie meldt voor 20 mei 1620: ,,Rembrandus Hermanni, Leydensis, studios litterarum, annor 14, apud parentes.''. De vertaling luidt: ,,Rembrandt (Hermansz) uit Leiden, student letteren, 14 jaren, wonende bij ouders.'' Orlers heeft mogelijk een te eenvoudige rekensom gemaakt (1620-14=1606), terwijl hem uit andere bron bekend was dat Rembrandt op 15 juli jarig was. Rembrandt was dus op 20 mei 1620 - althans volgens de door Orlers opgegeven verjaardagsdatum - dertien jaar oud. Dat er desondanks veertien jaar staat kan op tenminste drie manieren worden verklaard:

(a). Mogelijk wordt bedoeld dat hij bij aanvang van de colleges in 1620 in zijn veertiende levensjaar was. Dit betekent dat Rembrandt pas in 1621 zijn veertiende verjaardag zou vieren.

(b). Een voorinschrijving aan de Academie - kosten: vijftien stuivers - had belangrijke voordelen. Men was vrijgesteld van belasting op bier en wijn, terwijl de ingeschreven student geen dienst behoefde te doen bij de schutterij. Het laatste was voor de jeugdige Rembrandt weinig relevant. De belastingvrijstelling was plezierig voor de familie Van Rijn.

(c). Studenten onder de veertien werden niet aangenomen bij de Academie, tenzij de desbetreffende student voldoende gevorderd was. Door de voorinschrijving in het studentenregister zou Rembrandt zich in elk geval een plaats kunnen veroveren voor het komende studiesemester. De drie redenen leidden tot de opgave van de leeftijd van 14.

Als de hierboven gegeven verklaringen niet opgaan - en Rembrandt op 20 mei 1620 inderdaad al 14 jaar was -, dan is het door Orlers opgegeven geboortejaar (1606) onjuist. Rembrandt zou dan op 15 juli 1620 vijftien jaar worden. Als dat waar is, dan is ons het Rembrandtjaar 2005 door de neus geboord. Rembrandt was echter op 20 mei 1620 géén veertien jaar oud, maar ging pas op 15 juli 1620 zijn veertiende levensjaar in. Dit leidt tot het geboortejaar 1607.


3. De notariële akte vormt een aanvullend bewijs voor het geboortejaar 1607. Wel staat er uitdrukkelijk dat de schilder Rembrandt op 15 september 1653 ongeveer 46 jaar oud was.



4. Rembrandt zelf lijkt de meest betrouwbare getuige in de bepaling van het juiste levensjaar. Zijn opgave op 10 juni 1634 dat hij 26 jaar oud was, is voldoende om te concluderen dat hij in 1607 of 1608 geboren is. Op de vijftiende juli 1634 zou hij dus, volgens de verjaardagsdatum die Jan Jansz Orlers geeft, 27 jaar oud worden. Uit de informatie van Rembrandt volgt het meest voor de hand liggende geboortejaar: 1607. De desbetreffende akte is te vinden in het gemeentearchief van Amsterdam.

Vosmaer
In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het Rembrandtonderzoek pas goed op gang. Deskundigen als de kunstkenner Carel Vosmaer en de Amsterdamse archivaris Piet Scheltema kwamen tot de conclusie, dat 1608 het meest waarschijnlijke geboortejaar is. De predikant en kunstkenner Johannes Dyserinck sloot zich in zijn opstel over Rembrandt in De Gids van november 1890 bij hen aan.

Hun analyse klopt, maar de bronnen onder (3) en (4) wijzen toch het meest op het jaar 1607 als geboortejaar. Zoals boven aangetoond, kan de Leidse bron (2) daarbij als aanvullend bewijs dienen. Die bron bleef in de desbetreffende discussie buiten beschouwing. In alle mogelijke interpretaties van de tot nog toe bekende bronnen is het de door Jan Jansz Orlers genoemde geboortejaar - 1606 - onhoudbaar. De combinatie van bron 3 en 4 strijdt niet per se per-se met de verjaardagsdatum (15 juli) die Orlers geeft, hoewel een andere datum tussen 10 juni en 15 september eveneens mogelijk is.

Dat bijna de gehele wereld op 15 juli 2006 Rembrandts vierhonderdste geboortedag herdenkt, is een bewijs voor de macht van de traditie en het geschreven woord van hen die men als autoriteiten erkent (lees: Jan Jansz Orlers). Dat is weinig bevredigend en jammer voor de feiten. Zeker als men de (bekende) feiten naast elkaar zet en tegen elkaar afweegt. Op zijn minst zou men iets voorzichtiger moeten zijn bij de presentatie van de biografische gegevens van Rembrandt van Rijn (ca. 1607-4 oktober 1669).

Binnenkort zullen we weten hoe Rembrandtkenner Gary Schwartz oordeelt. Naar verluidt verschijnt rond juni 2006 zijn biografie over Rembrandt. Hij kan natuurlijk ook wachten tot 2007. Volgend jaar herdenken we immers pas het meest waarschijnlijke geboortejaar!


Jaap de Jong is als historicus verbonden aan de Vrije Universiteit en docent aan de Christelijke Hogeschool Ede.

  • 03-02-2006 - 22.05
  • 22-09-2011 - 13.32

waardeer:

  • Waardeer dit artikel met 1 ster
  • Waardeer dit artikel met 2 sterren
  • Waardeer dit artikel met 3 sterren
  • Waardeer dit artikel met 4 sterren
  • Waardeer dit artikel met 5 sterren


Indien u geregistreerd bent, kunt u hieronder reageren op het artikel. Hiertoe dient u in te loggen.

Reacties (0)